Ուրարտու՝ Վանի թագավորությունը

Ուրարտու, Բիայնիլի, Վան, Արարատ՝ մեկ պետության չորս անուն

Գիտական գրականության և դասագրքերում այս պետությունը հանդիպում է մի քանի անունով, և դա հաճախ շփոթություն է առաջացնում։ Բոլոր անունները նույն պետությանն են վերաբերում. տարբերությունն այն է, թե ով և երբ է այդպես անվանել։ «Ուրարտու» ձևն ասորեստանյան է։ Այդպես էին հարևան կայսրության դպիրները կոչում այն երկիրը, որի հետ երկու դար պատերազմում էին։ Ասորեստանյան տարեգրությունները այս տարածաշրջանի մասին ամենավաղ գրավոր հիշատակումներից են, ուստի հենց այս անունն էլ անցավ եվրոպական գիտությանը։

Իրենք՝ ուրարտական արքաները, իրենց արձանագրություններում երկիրը կոչում էին Բիայնիլի՝ Վանա լճի շրջակա երկիր։ Հենց այս բառն է լեզվական երկար փոփոխությունների միջոցով կապվում «Վան» տեղանվան հետ։ Այս իսկական ինքնանվանումից է գալիս նաև հայ պատմագրության մեջ ընդունված «Վանի թագավորություն» ձևը, որով պետությունը սովորաբար ներկայացվում է հայերեն ուսումնական գրականությունում։ Ասորեստանյան աղբյուրները նույն շրջանի երկրների համար գործածում էին նաև «Նաիրի» անունը, և ուրարտական արքաներն այն ներառեցին իրենց տիտղոսների մեջ. Սարդուրի Ա-ի արձանագրությունը նրան կոչում է Նաիրի երկրի արքա։

Չորրորդ անունը գալիս է Աստվածաշնչից։ Գիտության մեջ ընդունված է, որ եբրայական տեքստի «Արարատ» ձևը նույն «Ուրարտու» անունն է՝ գրված եբրայական բաղաձայնային գրով։ Այստեղից է ծագել «Արարատյան թագավորություն» անվանումը, որը հայերենում գործածվում է «Վանի թագավորության» հետ զուգահեռ։ Կարևոր է հիշել, որ սա պետության անուն է, ոչ թե Արարատ լեռան։ Պետության և լեռան կապը միայն անվանական է, և ուրարտական արձանագրություններն այդ լեռն այս անունով չեն կոչում։

Այս անունները ոչինչ չեն ասում ուրարտացիների լեզվի մասին։ Ուրարտերենն ազգակից է հուռիերենին, հնդեվրոպական ընտանիքին չի պատկանում և, հետևաբար, հայերենի նախորդը չէ։ Հայ պատմագրությունը «Վանի թագավորություն» կամ «Արարատյան թագավորություն» ձևերը գործածում է աշխարհագրության և հետագա պատմական շարունակականության պատճառով, ոչ թե լեզվական ծագման։ Այս երկուսը շփոթելն այս թեմայի ամենատարածված սխալն է։

Երկիրը և նրա ժողովուրդը

Ուրարտուի սիրտը Վանա լիճը շրջապատող հրաբխային բարձրավանդակն էր՝ այսօրվա արևելյան Թուրքիայի տարածքում, իսկ ամենամեծ ընդգրկման ժամանակ թագավորությունը տիրում էր նաև Սևանա և Ուրմիա լճերի ուղղությամբ ձգվող հողերին։ Սա բարձր, դժվարանցանելի երկիր է՝ կտրտված լեռնաշղթաներով և ոռոգվող կարճ ու սրընթաց գետերով։ Ձմեռներն այստեղ երկար են, ձյունն ամիսներով փակում է լեռնանցքները, իսկ ամռանը արևը խանձում է հովիտները։ Ով ուզում էր այստեղ պետություն պահել, պետք է միաժամանակ երկու բան կարողանար՝ ջուր կուտակել և պաշտպանել նեղ լեռնային ճանապարհները։

Ուրարտացիները խոսում էին հուռիերենին ազգակից լեզվով, որը կապ չունի հնդեվրոպական ընտանիքի հետ, և գրում էին Ասորեստանից փոխառված սեպագրով։ Պահպանվել են նրանց արքաների հարյուրավոր արձանագրություններ ժայռերի, տաճարների պատերի և քարաբլոկների վրա։ Դրանք պատմում են շինարարության, արշավանքների և աստվածներին մատուցված ընծաների մասին։ Արձանագրությունները գրված են կաղապարային բանաձևերով, ուստի պատմաբանները դրանք կարդում են զգուշությամբ և համեմատում Ուրարտուի մրցակիցների՝ ասորեստանցիների տարեգրությունների հետ, որոնք նույն իրադարձությունները նկարագրում են հակառակ կողմից։

Թագավորության բնակչությունը, հավանաբար, սկզբից ևեթ խառն էր։ Ուրարտական տիրակալները կառավարում էին հովիտների մի խճանկար, որոնցից յուրաքանչյուրն ուներ իր տեղական իշխանները, լեզուներն ու ավանդույթները, և արքայական տեքստերը հաճախ անուն առ անուն թվարկում են նվաճված գավառները։ Այսօր գիտնականների մեծ մասը կարծում է, որ վաղ հայերենով խոսողներն ապրում էին այս աշխարհի ներսում կամ նրա կողքին, և որ ուրարտական պետության փլուզումը նպաստեց, որ հայախոս բնակչությունը գերիշխող դառնա նույն լեռնաշխարհում։

Արքաներ, ամրոցներ և ընդարձակում

Միասնական թագավորության ավանդական հիմնադիրը Արամեն է, որին ասորեստանյան աղբյուրները հիշատակում են մ.թ.ա. մոտ 860 թվականին։ Հաջորդ լավ վկայված արքան՝ Սարդուրի Ա-ն, մայրաքաղաքը հիմնեց Վանա ժայռի վրա՝ Տուշպայում, և այնտեղ թողած արձանագրությունը հպարտորեն նրան կոչում է տիեզերքի արքա և Նաիրի երկրի արքա։ Հետագա տիրակալները, առաջին հերթին Մենուան, Արգիշտի Ա-ն և Սարդուրի Բ-ն, ուրարտական տիրապետությունը տարածեցին հյուսիս՝ մինչև Արարատյան դաշտ, և արևելք՝ Ուրմիա լճից այն կողմ։ Այդպես պաշտպանական միությունը վերածվեց կայսրության, որն ի վիճակի էր Ասորեստանի հետ մրցել տարածաշրջանի առևտրական ուղիների համար։

Ուրարտուի հզորությունը հենվում էր ամրոցների վրա։ Արքայական ճարտարագետներն ընտրում էին զառիթափ ժայռաելուստներ, ժայռի մեջ դարավանդներ էին փորում և կանգնեցնում հսկայական քարե հիմքեր, որոնց վրա բարձրանում էին հարդակավե պատեր։ Միջնաբերդերի ներսում կային տաճարներ, զորանոցներ և վիթխարի պահեստներ՝ հացահատիկի, գինու ու յուղի կարասների շարքերով։ Լավագույն պեղված օրինակներից են Էրեբունին, որը Արգիշտի Ա-ն հիմնադրեց մ.թ.ա. 782 թվականին այսօրվա Երևանի վերևում, և Կարմիր բլուրի Թեյշեբաինին։ Նրանց պահեստների ծավալը ցույց է տալիս, թե որքան խնամքով էր պետությունը հավաքում և վերաբաշխում բերքը։

Երկու դար պատերազմն ու դիվանագիտությունը հերթագայում էին։ Ուրարտուն ծանր պարտություն կրեց մ.թ.ա. 714 թվականին, երբ ասորեստանյան Սարգոն Բ արքան արշավեց տարածաշրջան, ավերեց Մուսասիրի սրբավայրը և տարավ նրա գանձերը։ Սակայն թագավորությունը վերականգնվեց և շարունակեց կառուցել. նոր ամրոցներ էին կանգնեցվում մինչև նրա գոյության վերջին տասնամյակները։

• Արամե՝ ասորեստանյան աղբյուրներում անունով հիշատակված առաջին ուրարտական արքան, մ.թ.ա. մոտ 860 թ.
• Սարդուրի Ա՝ Վանա ժայռի վրա Տուշպա մայրաքաղաքի հիմնադիրը
• Մենուա՝ մինչ օրս Վանի մոտակայքում ջուր հասցնող մեծ ջրանցքի կառուցողը
• Արգիշտի Ա՝ Էրեբունիի հիմնադիրը մ.թ.ա. 782 թվականին
• Ռուսա Բ՝ Թեյշեբաինիի և ուշ շրջանի այլ ամրոցների կառուցողը

Ջուր, երկրագործություն և մետաղագործություն

Ժամանակակից ճարտարագետներին ամենից շատ տպավորում է ուրարտական ջրաշինությունը։ Մենուա արքայի օրոք կառուցված ջրանցքը ձգվում է ավելի քան հիսուն կիլոմետր և լեռնային աղբյուրներից քաղցրահամ ջուր է հասցնում Վանի շրջակա դաշտերին. նրա որոշ հատվածներ գործում են մինչ օրս։ Ուրարտական շինարարները պատվարներով փակում էին լեռնային հովիտները և ջրամբարներ ստեղծում, և այդ արհեստական լճերից մի քանիսը դեռ օգտագործվում են։ Այս աշխատանքների շնորհիվ չոր բարձրավանդակը կարողացավ քաղաքներ պահել։ Դրանք պահանջում էին և՛ չափագրման հմտություն, և՛ մեծ թվով բանվորներ կազմակերպելու կարողություն։

Ոռոգման հետ եկան պտղատու այգիներն ու խաղողի այգիները։ Պեղված ամրոցների պահեստներում գտնվել են տարողության նշաններով դրոշմված հսկա կավե կարասների շարքեր, ինչպես նաև ածխացած հացահատիկ, խաղողի կորիզներ, գինու և քնջութի յուղի հետքեր։ Տնտեսության հիմքը խոշոր եղջերավոր անասունն էր, ոչխարն ու ձին, և ուրարտական ձիերը գնահատվում էին ողջ Մերձավոր Արևելքում։ Պետությունը մանրամասն հաշվառում էր վարում։ Կարասների միօրինակ նշանները վաղ վկայություն են, որ կար գյուղատնտեսական ավելցուկը չափող և հարկող վարչական համակարգ։

Ուրարտական մետաղագործներն էլ նույնքան հիացմունք էին առաջացնում։ Ցլագլուխ բռնակներով բրոնզե կաթսաներ, զարդարուն սաղավարտներ, վահաններ, կապարճներ և նուրբ գոտեզարդեր են գտնվել Հայկական լեռնաշխարհից մինչև հունական և էտրուսկական բնակավայրեր։ Սա ցույց է տալիս, որ ուրարտական արհեստանոցներն աշխատում էին նաև հեռավոր շուկաների համար։ Այս իրերից շատերի վրա արքայական արձանագրություններ կան. նույնիսկ շքեղության առարկաները հռչակում էին արքայի իշխանությունը։

Աստվածներ և սրբավայրեր

Ուրարտական դիցարանը հայտնի է հիմնականում Վանի մոտ Մհերի դռան ժայռախորշերում փորագրված երկար արձանագրությունից։ Այն թվարկում է տասնյակ աստվածների և նշում, թե ամեն մեկին ինչ ընծա և ինչ չափով է հասնում։ Ցանկը գլխավորում է Խալդին՝ պատերազմի և թագավորության գերագույն աստվածը, նրան հաջորդում են ամպրոպի աստված Թեյշեբան և արևի աստված Շիվինին։ Արքաներն իրենց հաղթանակները ներկայացնում էին որպես Խալդիի գործ, և արշավանքները հաճախ սկսվում էին նրա սրբավայրերից։

Ուրարտական տաճարները հաստապատ, ամփոփ քառակուսի աշտարակներ էին, որոնք կանգնած էին ամրոցների բակերում։ Դրանց շուրջ հնագետները գտել են զոհասեղաններ, զոհաբերության ավանդներ և կոթողներ, որոնք հիշատակում են ընծայված անասունները։ Այս տաճարներից ամենահայտնին Մուսասիրի սրբավայրն էր. ասորեստանյան որմնաքանդակում այն պատկերված է սյունազարդ սրահով և եռանկյուն ճակտոնով։ Երբ մ.թ.ա. 714 թվականին Սարգոն Բ-ն գրավեց այն, դա ծանր կրոնական և քաղաքական հարված էր Ուրարտուի համար։

Թաղման սովորույթները տարբեր էին։ Ազնվականներին թաղում էին ժայռափոր դամբարանախցերում՝ ոսկերչական իրերի, զենքերի ու անոթների հետ, իսկ մի քանի ամրոցների մոտ գերեզմանոցներում գտնվել են դիակիզման կարասներ։ Տաճարային արձանագրությունների հետ միասին այս գերեզմանները հուշում են, որ կրոնի կենտրոնում համայնքի պաշտպանությունն էր, որը տալիս էին հզոր աստվածային հովանավորները, ոչ թե անհատի հանդերձյալ կյանքի մշակված պատկերացումները։

Թագավորության անկումը

Ուրարտուն վերացավ մ.թ.ա. վեցերորդ դարի սկզբին, և դա նրա պատմության ամենաքիչ փաստագրված հատվածն է։ Ոչ մի ուրարտական արձանագրություն չի պատմում պետության վերջի մասին։ Արքայական տեքստերը պարզապես ընդհատվում են, իսկ այս տարածքը հիշատակող հաջորդ գրավոր վկայությունն արդեն պարսկական է և շրջանն անվանում է Արմինա։ Ուստի անկման պատկերը վերականգնվում է անուղղակի՝ հնագիտության և հարևանների պատմության օգնությամբ։

Խնդիրն ավելի է բարդանում նրանով, որ նույն ժամանակ անհետանում է նաև Ուրարտուին դրսից նայող աղբյուրը։ Ասորեստանը՝ Ուրարտուի գլխավոր մրցակիցը և նրա մասին ամենահարուստ արտաքին վկայությունների հեղինակը, ինքը փլուզվեց մ.թ.ա. 612 թվականին։ Այսինքն՝ հենց այն ժամանակ, երբ Ուրարտուն մոտենում էր իր վախճանին, դադարում են նաև նրա մասին կանոնավոր գրառումները։ Ահա թե ինչու անկման ճշգրիտ թվականն ու հանգամանքները մնում են բաց հարց։

Սովորաբար խոսում են մի քանի ճնշումների զուգակցման մասին՝ արևելքից մարերի ընդարձակում և հյուսիսից քոչվոր ցեղերի ներխուժումներ։ Հնագիտությունը հաստատում է, որ գոնե որոշ կենտրոններում վերջը բռնի էր. Կարմիր բլուրի Թեյշեբաինի ամրոցի պեղումները բացել են հրդեհի հետքերով ավերման շերտ, իսկ այդ ամրոցը ուշ շրջանի ամենամեծ շինարարական ծրագրերից էր։ Բայց պետք է հիշել, որ մեկ ամրոցի ավերումը դեռ չի բացատրում ամբողջ պետության անկումը։

Կա նաև երկրորդ, ոչ ռազմական բացատրություն, որին այսօր ավելի շատ ուշադրություն են դարձնում։ Ուրարտական իշխանությունը հենվում էր ամրոցների, պահեստների և վերաբաշխման խիստ կենտրոնացված համակարգի վրա։ Այդպիսի կառույցը հզոր է, քանի դեռ կենտրոնը գործում է, և արագ դառնում է անպետք, երբ կենտրոնն այլևս չի հավաքում ու բաշխում բերքը։ Ուստի «նվաճո՞ւմ, թե՞ փլուզում» հարցին առկա վկայությունները վերջնական պատասխան չեն տալիս։ Ամենազգույշ ձևակերպումն այն է, որ արտաքին ճնշումն ու համակարգի ներքին խոցելիությունը գործել են միասին։

Անվիճելի է մի բան. պետությունը վերացավ, բայց նրա կառուցածը մնաց։ Հաջորդ դարերում Հայկական լեռնաշխարհն անցավ մարական, ապա աքեմենյան տիրապետության տակ, և միասնական հայկական թագավորությունն իր ամենամեծ ընդգրկմանը կհասնի շատ ավելի ուշ՝ Տիգրան Մեծի օրոք։

Ուրարտուից դեպի Հայաստան

Ուրարտական պետությունը վերացավ մ.թ.ա. վեցերորդ դարի սկզբին, բայց նրա ստեղծած լանդշաֆտը մնաց։ Ջրանցքները շարունակեցին հոսել, ամրոցաբլուրները մնացին տեսանելի, իսկ ուրարտական արքաների հիմնած բնակավայրերը հաճախ շարունակեցին ապրել որպես գյուղեր ու քաղաքներ։ Հնչյունական փոփոխությունների երկար շղթայով Էրեբունին իր անունը տվեց Երևանին։ Քաղաքը պաշտոնապես իր հիմնադրումը հաշվում է Արգիշտիի մ.թ.ա. 782 թվականի արձանագրությունից, ինչը նրան դարձնում է Հռոմից ավելի հին։

Հին հայկական ավանդույթն այս դարաշրջանի հիշողությունը պահպանել է առասպելի տեսքով։ Արա Գեղեցիկի և ասորեստանյան Շամիրամ թագուհու պատմությունը, որը վերապատմում է պատմիչ Մովսես Խորենացին, Վանը կապում է մեծ շինարար թագուհու հետ և նրան է վերագրում ջրանցքն ու ժայռային արձանագրությունները։ Այսօրվա գիտությունն այդ գործերը վերագրում է Մենուային, բայց ավանդազրույցը ցույց է տալիս, որ մարդիկ երբեք չեն դադարել բացատրել և վերաիմաստավորել այս հուշարձանները։

Այսօրվա պատմաբանների համար Ուրարտուն կարևոր է, որովհետև տալիս է Հայկական լեռնաշխարհում կազմակերպված կյանքի առաջին մանրամասն գրավոր և հնագիտական պատկերը։ Նրա ուսումնասիրությունը նաև լավ դաս է վկայությունների մասին։ Արքայական արձանագրությունները, թշնամու տարեգրությունները, պեղված պահեստներն ու հետագա ավանդազրույցները յուրաքանչյուրը պատմում է պատմության մի մասը, և միայն դրանք միասին կարդալով կարող ենք վերականգնել իրականում կատարվածը։