Եղիշե Չարենց

1. Վաղ տարիները Կարսում

Եղիշե Չարենցը՝ իսկական անունով Եղիշե Սողոմոնյան, ծնվել է 1897 թվականի մարտի 13-ին Կարսում։ Այս բերդաքաղաքն այն ժամանակ Ռուսական կայսրության մաս էր, և այնտեղ շատ հայեր էին ապրում։ Ընտանիքը Կարս էր տեղափոխվել Պարսկահայքից և գորգերի ու գործվածքների համեստ առևտուր ուներ։ Եղիշեն սովորեց տեղի հայկական դպրոցում և ագահորեն կարդում էր։ Հայ դասական տեքստերի կողքին նա բացահայտեց նաև ռուս սիմվոլիստների պոեզիան։

Նա սկսեց տպագրվել դեռ պատանի հասակում և ընտրեց Չարենց գրական անունը։ Այն սովորաբար կապում են չարիք կամ դժբախտություն նշանակող բառի հետ։ Նրա առաջին խոշոր գործը՝ «Երեք երգ տխրադալուկ աղջկան» շարքը, լույս տեսավ 1914 թվականին։ Արդեն այստեղ երևում էր նրա երաժշտական, պատկերների վրա հենված ոճը, որը նման չէր այն ժամանակվա հայ բանաստեղծության սովորական ձեռագրին։

1915 թվականին, տասնութ տարեկանում, նա կամավոր մեկնեց Վանի ռազմաճակատ հայկական ջոկատի կազմում։ Այնտեղ իր աչքով տեսավ օսմանահայության տեղահանություններն ու կոտորածները։ Այս փորձառությունից ծնվեց «Դանթեական առասպելը»։ 1916 թվականին հրատարակված այդ պոեմը պատերազմը ցույց է տալիս առանց հերոսական զարդարանքի։ Այն Հայոց ցեղասպանությանն արձագանքած ամենավաղ գրական գործերից է։

2. Հեղափոխությունը և գրական ուղին

Ռուսական հեղափոխությունից հետո Չարենցը սատարեց բոլշևիկներին։ Կարճ ժամանակ ծառայեց Կարմիր բանակում, ապա մեկնեց Մոսկվա։ Այնտեղ սովորեց և յուրացրեց 1920-ականների սկզբի ավանգարդ հոսանքները։ Փորձեր էր անում ազատ ոտանավորով, կոտրված շարահյուսությամբ, կոլաժով ու տպագրական խաղերով։ Որոշ ժամանակ նա ղեկավարում էր մի խումբ, որը կոչ էր անում լիովին խզել կապը հայ գրականության հին սովորույթների հետ։

Նա վերադարձավ Խորհրդային Հայաստան և առաջատար դեր ստանձնեց նոր մշակութային հաստատություններում։ 1928-ից 1935 թվականներին աշխատում էր Հայաստանի պետական հրատարակչությունում։ Խմբագրում էր տեքստեր, աջակցում երիտասարդ գրողներին և պահանջում, որ գրքերը բարձր որակով տպագրվեն։ Նա համոզված էր, որ փոքր ազգին ավելի շատ լավ գրքեր են պետք, քան կարգախոսներ։

Նոր կարգերի հանդեպ նրա ոգևորությունն անկեղծ էր, բայց երբեք միամիտ չէր։ Հեղափոխական բանաստեղծությունների կողքին նա շարունակում էր գրել խիստ անձնական քնարերգություն՝ սիրո, հիշողության, հոգնածության ու կասկածի մասին։ Նա պաշտպանում էր ազգային ավանդույթը այն ժամանակ, երբ դա արդեն վտանգավոր էր դառնում։

3. Գլխավոր երկերը

«Երկիր Նաիրի» վեպը նրա ամենահավակնոտ արձակ գործն է։ Այն գրվել է 1921-ից 1925 թվականներին և հրատարակվել 1926-ին։ Գործողությունը տեղի է ունենում հայկական գավառական մի քաղաքում՝ աղետի նախօրեին։ Վեպում միահյուսվում են երգիծանքը, ողբերգությունը և մոդեռնիստական պատումի խաղերը, և հեղինակը քննում է այն պատրանքները, որ հերոսներն ունեն իրենց և իրենց ազգի մասին։ Շատերն այն համարում են առաջին հայ մոդեռնիստական վեպը։

«Գիրք ճանապարհի»-ն լույս տեսավ 1933 թվականին և ամփոփեց նրա հասուն շրջանի պոեզիան։ Գրքում կան պատմական խոհեր, քնարական շարքեր և պարսկական ձևերից ներշնչված ռուբայաթների բաժին։ Հրատարակվելուց շատ չանցած՝ գիրքը պաշտոնական քննադատության թիրախ դարձավ։ Հետագա տարիներին հենց այն դարձավ նրա դեմ բերված գլխավոր մեղադրական փաստարկը։

Կարճ բանաստեղծություններից մեկը՝ «Ես իմ անուշ Հայաստանի արևահամ բառն եմ սիրում» տողով սկսվողը, թերևս նոր հայ գրականության ամենաշատ անգիր արվող տեքստն է։ Նրա պատկերները՝ լեռները, հին գիրը, չմարող վիշտը, մինչ օրս հնչում են դպրոցական միջոցառումներին, համերգներին և հիշատակի արարողություններին։

• «Դանթեական առասպել», պոեմ, 1916
• «Երկիր Նաիրի», վեպ, 1926
• «Գիրք ճանապարհի», բանաստեղծությունների ժողովածու, 1933
• Ռուբայաթներ և քառյակների այլ շարքեր
• «Ես իմ անուշ Հայաստանի արևահամ բառն եմ սիրում», քնարերգություն, 1920–21

4. Թեմաներ և ոճ

Չարենցը գրում էր այնպես, կարծես հրապարակավ վիճում է ինքն իր հետ։ Նոր ապագայի հանդեպ հավատը նրա մոտ կողք կողքի է ապրում կործանվածի համար ողբի հետ, իսկ հավաքականի փառաբանումը՝ սուր անհատական ձայնի հետ։ Հենց այս լարվածությունն է նրա պոեզիային էներգիա տալիս։ Դրա շնորհիվ այն շատ ավելի հետաքրքիր է, քան իր շուրջը գրվող ինքնավստահ քաղաքական ոտանավորները։

Բանաստեղծական տեխնիկայում նա հայերենի մեծագույն նորարարն էր։ Նա ընդլայնեց հայկական տաղաչափության հնարավորությունները, նոր բարդ բառեր հորինեց, հնարքներ փոխառեց ռուսական ֆուտուրիզմից և ֆրանսիական սիմվոլիզմից։ Ազատորեն անցնում էր միջնադարյան հայկական ձևերից արմատապես ժամանակակից ձևերի։ Հետագա բանաստեղծները նրանից սովորեցին, որ հայերենը կարող է անել այն ամենը, ինչ կարող է մեծ եվրոպական գրականությունը։

Հիշողությունը նրա մշտական թեման է։ Արևմտյան Հայաստանի կորսված քաղաքները, Մեսրոպ Մաշտոցի այբուբենը, Անիի ավերակները և 1915-ից փրկվածները կրկնվում են նրա ամբողջ ստեղծագործության մեջ։ Այսպես նա պնդում է, որ ազգին միասին պահողն այն է, ինչ նա հրաժարվում է մոռանալ։

5. Վերջին տարիները

1930-ականների սկզբից Չարենցը գնալով ավելի հաճախ էր պաշտոնական քննադատության թիրախ դառնում։ Նրան մեղադրում էին ազգայնականության և ձևապաշտության մեջ, որոնք այդ տարիների սովորական մեղադրանքներն էին։ Նա կորցրեց պաշտոնը հրատարակչությունում, նրա գրքերը հանվեցին շրջանառությունից, իսկ ինքը հայտնվեց հսկողության տակ։ Առողջությունը վատացավ, և նա շարունակում էր գրել հիմնականում գզրոցի համար։

Նրան ձերբակալեցին 1937 թվականի ամռանը, երբ ամբողջ Խորհրդային Միությունում զանգվածային բռնաճնշումներ էին։ Նրան պահում էին Երևանում, և նա մահացավ բանտում 1937 թվականի նոյեմբերի 27-ին՝ քառասուն տարեկանում։ Նրա թաղման վայրը հայտնի չէ, և գերեզմանը այդպես էլ չի հայտնաբերվել։

Ստալինի մահից հետո՝ 1954 թվականին, Անաստաս Միկոյանը հրապարակավ կոչ արեց արդարացնել Չարենցին, իսկ 1955 թվականին բանաստեղծը պաշտոնապես արդարացվեց, և նրա գործերը կրկին սկսեցին տպագրվել։ Բռնաճնշումների տարիներին ընկերներն ու հարազատները թաքցրել էին նրա ձեռագրերը։ Ըստ վկայությունների՝ որոշ թղթեր նույնիսկ հողի տակ էին թաղել, որ պահպանեն։ Այդ ձեռագրերի շնորհիվ գիտնականները կարողացան վերականգնել արգելվածի մեծ մասը։

6. Ժառանգությունը

Այսօր Չարենցին համարում են քսաներորդ դարի հայ գրականության առանցքային դեմքը։ Նա այն գրողն է, որ Թումանյանի ժողովրդական արմատներով ավանդույթը կապեց Պարույր Սևակի և հաջորդ սերունդների հարցադրող, ժամանակակից պոեզիայի հետ։ Երևանում նրա տունը թանգարան է։ Իսկ մայրաքաղաքից դեպի արևելք տանող ճանապարհին կանգնած Չարենցի կամարը իր մեջ է առնում Արարատ լեռան հռչակավոր տեսարանը։

Նրա ճակատագիրը նրան դարձրեց նաև խորհրդանիշ։ Նա հավատում էր խորհրդային նախագծին և զոհ գնաց դրան։ Ուստի նրա կյանքը հաճախ դիտում են որպես օրինակ այն բանի, թե ինչ գին վճարեց փոքր ազգի մշակույթը բռնաճնշումների համար։ Այսօրվա աշակերտները սովորաբար ծանոթանում են և՛ բանաստեղծություններին, և՛ այդ պատմությանը միաժամանակ։