Մեսրոպ Մաշտոցը և հայոց այբուբենը

Այն աշխարհը, որ ձևավորեց նրան

Մեսրոպ Մաշտոցը ծնվել է մոտ 361 թվականին Տարոն գավառի Հացեկաց գյուղում՝ համեստ ընտանիքում։ Նա հունական կրթություն է ստացել, սովորել է պարսկերեն ու ասորերեն և ծառայության անցել հայոց արքունի դիվանում, որտեղ գրագրությունը վարվում էր այդ օտար լեզուներով։ Հենց այնտեղ նա հստակ տեսավ խնդիրը. հայոց պետության գործերը և հայ եկեղեցու արարողությունները կատարվում էին գրերով, որոնք հասարակ հայերը չէին կարող կարդալ։

Քաղաքական իրադրությունը խնդիրը դարձնում էր հրատապ։ 387 թվականին թագավորությունը բաժանվեց Հռոմեական և Սասանյան կայսրությունների միջև, իսկ 428 թվականին հայոց միապետությունն ընդհանրապես վերացվեց։ Արևմտյան մասում կրթության լեզուն հունարենն էր, արևելյանում՝ պարսկերենն ու ասորերենը։ Երկու կայսրությունների միջև բաժանված ժողովուրդը, որ ընդհանուր գրավոր լեզու չուներ, կարող էր ընդհանրապես կորցնել մեկ ժողովուրդ լինելու գիտակցությունը։

Մոտ 392 թվականին Մաշտոցը թողեց արքունիքը, վանական դարձավ և գնաց Գողթն գավառ՝ քարոզելու։ Այնտեղ նա նույն խնդիրը տեսավ մյուս կողմից։ Գյուղացիների հետ նա կարող էր խոսել հայերեն, բայց Սուրբ Գրքի ամեն ընթերցում ստիպված էր տեղում բանավոր թարգմանել ասորերեն կամ հունարեն բնագրից, իսկ նրա ուսուցածից ոչինչ չէր կարող գրի առնվել, որ մարդիկ պահեին։ Նա եզրակացրեց, որ առանց գրքերի քարոզը տևական արդյունք չի տալիս։

Գրերի ստեղծումը

Սահակ Պարթև կաթողիկոսի և Վռամշապուհ արքայի աջակցությամբ Մաշտոցը ձեռնամուխ եղավ համակարգված որոնումների։ Նա մեկնեց Եդեսիա, Ամիդ և Սամոսատ՝ ասորական և հունական գիտության կենտրոններ, ուսումնասիրեց այնտեղի գրերը և խորհրդակցեց գիտնականների հետ։ Փորձեցին նաև Դանիել անունով մի եպիսկոպոսի վերագրվող ավելի վաղ նշանագրերը, բայց դրանք անբավարար գտնվեցին, քանի որ չէին կարող արտահայտել հայերենի բոլոր հնչյունները։ Մաշտոցը չփորձեց օտար այբուբենը բռնի հարմարեցնել հայերենին. նա վերլուծեց կենդանի խոսքը և ստեղծեց նրան համապատասխան նշաններ։

Այբուբենն ավարտվեց մոտ 405 թվականին։ Այն բաղկացած էր երեսունվեց տառից, և ամեն տառ նշանակում էր հայերենի մեկ առանձին հնչյուն։ Տասներկուերորդ դարում ավելացան ևս երկու տառ՝ օ-ն և ֆ-ն։ Ուստի այբուբենը սովորաբար համարվում է երեսունութ տառ, կամ երեսունինը, եթե և կապն էլ հաշվենք առանձին տառ, ինչպես անում է նոր ուղղագրությունը։ Համակարգը զարմանալիորեն մոտ է հնչյունականին. դրա շնորհիվ հայերեն ուղղագրությունը դարեր շարունակ կայուն մնաց, իսկ գիրը հեշտ էր սովորեցնել։ Որտեղ հնչյունները համընկնում են, տառերի հերթականությունն էլ հետևում է հունարենին։ Սա վկայում է խնամքով մտածված, ոչ թե հանպատրաստից ստեղծված համակարգի մասին։

Ավանդությունը պատմում է, որ նոր տառերով գրված առաջին նախադասությունը Առակաց գրքի սկզբնատողն էր, որտեղ Սողոմոնը խոսում է իմաստություն և խրատ ճանաչելու մասին։ Տառերի վերջնական գրաֆիկական մշակումը վերագրվում է գեղագիր Հռոփանոս Սամոսատցուն։ Այնուհետև Մաշտոցը վերադարձավ Հայաստան և անմիջապես անցավ ամենակարևոր գործին՝ ուսուցմանը։

• Սկզբում երեսունվեց տառ, տասներկուերորդ դարից՝ երեսունութ, իսկ և կապը հաշվելով՝ երեսունինը
• Հայերենի յուրաքանչյուր հնչյուն նշանակվում է մեկ առանձին տառով
• Ստեղծվել է մոտ 405 թվականին՝ արքունիքի և եկեղեցու աջակցությամբ
• Ավանդաբար առաջին գրված նախադասությունը վերցված է Առակաց գրքից

Դպրոցները և թարգմանության ոսկեդարը

Մաշտոցն ու Սահակ Պարթևը դպրոցներ բացեցին ամբողջ երկրում, իսկ ամենաընդունակ աշակերտներին ուղարկեցին Եդեսիա, Կոստանդնուպոլիս և Ալեքսանդրիա՝ հունարեն և ասորերեն կատարելապես սովորելու։ Այդ աշակերտները, որոնց հետագայում սկսեցին կոչել Սուրբ Թարգմանիչներ, վերադարձան ձեռագրերով և նոր հմտություններով։ Հինգերորդ դարը կոչվում է հայ գրականության ոսկեդար, և նրա գլխավոր նվաճումն Աստվածաշնչի հայերեն թարգմանությունն էր։ Այն այնքան խնամքով էր արված, որ հետագայում եվրոպացի գիտնականներն այն անվանեցին թարգմանությունների թագուհի։

Թարգմանությունը երբեք չսահմանափակվեց Սուրբ Գրքով։ Սուրբ Թարգմանիչները հայերեն թարգմանեցին աստվածաբանական երկեր, պատմություններ, փիլիսոփայական, քերականական և գիտական աշխատություններ։ Մի քանի հունական և ասորական երկեր մեզ են հասել միայն հայերեն թարգմանությամբ, քանի որ բնագրերը կորել են։ Ուստի հինգերորդ դարի հայ մատենագրությունն արժեքավոր աղբյուր է նաև հայագիտությունից դուրս աշխատող գիտնականների համար։

Ինքնուրույն գրականությունը չուշացավ։ Կորյունը՝ Մաշտոցի անմիջական աշակերտը, գրեց իր ուսուցչի կենսագրությունը, որը հայ գրականության ամենավաղ ինքնուրույն երկն է։ Եղիշեն նկարագրեց 450-ականների պատերազմները, իսկ Ագաթանգեղոսը գրի առավ թագավորության դարձի պատմությունը։ Մեկ մարդկային կյանքի ընթացքում հայերենը դարձավ գրական լեզու՝ սեփական պատմագրությամբ, աստվածաբանությամբ և կենսագրությամբ։ Նույն ավանդույթին է պատկանում նաև Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմությունը», թեև դրա թվագրումը հայագիտության երկարատև վեճերից է։ Հեղինակն իրեն ներկայացնում է որպես Մաշտոցի աշակերտ և հինգերորդ դարի մարդ, մինչդեռ Հայաստանից դուրս գիտնականների զգալի մասը նրան դասում է ութերորդ դարին՝ հենվելով նրա հիշատակած տեղանունների և հաստատությունների վրա։

Հետագա գործունեությունը և մահը

Մաշտոցը միայն հայերենով չսահմանափակվեց։ Հին աղբյուրների համաձայն՝ նա աշխատել է նաև վրացերենի և կովկասյան աղվաներենի գրերի վրա՝ հարևան երկրներում քարոզչական ուղևորությունների ժամանակ։ Գիտնականները վիճում են, թե որքան մեծ էր նրա դերն այս կամ այն դեպքում, սակայն վկայությունները ցույց են տալիս, որ ժամանակակիցները նրա մեթոդը՝ ամեն հնչյունին համապատասխանեցնել մեկ նշան, պիտանի էին համարում ոչ միայն մեկ լեզվի համար։

Նա ուսուցանում էր մինչև կյանքի վերջը։ Մաշտոցը մահացավ 440 թվականին՝ իր բարեկամ և գործակից Սահակ Պարթևի մահից ընդամենը մի քանի ամիս անց։ Նրան թաղեցին Օշականում, և նրա գերեզմանի վրա կառուցված եկեղեցին մինչ օրս ուխտատեղի է։ Ավանդաբար հայ երեխաներն ուսումը սկսելիս այցելում են այնտեղ, և այդ սովորույթն այբուբենն ուղղակիորեն կապում է կարդալ սովորելու հետ։

Հայ եկեղեցին Մաշտոցին, Սահակին և նրանց աշակերտներին հիշատակում է Սուրբ Թարգմանչաց տոնին։ Սա աշխարհում գիտնականներին և գրողներին նվիրված հազվագյուտ կրոնական տոներից է։ Հայաստանում այդ օրը նաև մշակութային տոն է՝ ընթերցումներով, գրքի տոնավաճառներով և դպրոցական միջոցառումներով։

Այբուբենն այսօր

Երևանի Մատենադարանը՝ հին ձեռագրերի ազգային պահոցը, պահում է ավելի քան տասնյոթ հազար ձեռագիր։ Դրանց մեծ մասը հայերեն է, մնացածը՝ արաբերեն, պարսկերեն, հունարեն, ասորերեն և այլ լեզուներով։ Կան նաև հազարավոր պատառիկներ և արխիվային փաստաթղթեր։ Մատենադարանն իրեն համարում է Մաշտոցի հիմնած դպրոցների և գրչական կենտրոնների ավանդույթի շարունակողը, և նրա հավաքածուով գիտնականները կարող են հետևել հայ գրչության զարգացմանը՝ ամենավաղ պահպանված մագաղաթներից մինչև տպագրության դարաշրջան։

Արտաշավան գյուղի վերևում, բաց լանջին, գտնվում է Հայոց այբուբենի հուշահամալիրը, որտեղ քարից փորագրված են բոլոր երեսունինը տառաձևերը։ Այն կանգնեցվել է 2005 թվականին՝ գրերի ստեղծման հազար վեց հարյուրամյակի առթիվ։ Այցելուները քայլում են տառերի միջով, ինչպես կանգուն քարերի մեջ։ Սա լավ է արտահայտում, թե ինչպես են հայերը վերաբերվում այբուբենին՝ ոչ միայն որպես գործիքի, այլև որպես ինքնին հուշարձանի։

Այսօրվա աշակերտի համար գործնական դասը պարզ է։ Սեփական գրավոր լեզուն թույլ է տալիս գրի առնել օրենքը, հավատքը, պոեզիան և հիշողությունը՝ առանց ուրիշի գրից կախված լինելու։ Ահա թե ինչու 405 թվականի գյուտը հիշվում է ոչ այնքան որպես տեխնիկական նվաճում, որքան որպես այն պահը, երբ հայ մշակույթը ձեռք բերեց ինքն իրեն պահպանելու միջոց։