Րաֆֆի (Հակոբ Մելիք-Հակոբյան)

1. Վաղ տարիները Պարսկաստանում

Հակոբ Մելիք-Հակոբյանը ծնվել է 1835 թվականին Փայաջուկում՝ Հյուսիս-արևմտյան Պարսկաստանի Սալմաստ գավառի մի գյուղում։ Ընտանիքն ունևոր էր՝ հայ հողատերեր և վաճառականներ։ Մանուկ հասակից նրա շուրջը հայեր, պարսիկներ, քրդեր և ասորիներ էին։ Այդպես նա ներսից ճանաչեց տարածաշրջանը, և հետագայում այդ գիտելիքը նրա վեպերին տվեց անսովոր ճշգրիտ մանրամասներ։

Սովորելու համար նրան ուղարկեցին Թիֆլիս, որտեղ նա հաճախեց ռուսական միջնակարգ դպրոց։ Բայց ընտանիքը նյութական դժվարությունների մեջ ընկավ, և նա ստիպված տուն վերադարձավ՝ առանց ուսումն ավարտելու։ Տարիներ շարունակ նա վարում էր ընտանեկան գործը։ Շատ էր շրջում Պարսկահայքում, Վանում և հարևան գավառներում և գրի էր առնում, թե ինչպես են ապրում իր հանդիպած հայ գյուղացիները։

Այդ ճամփորդությունները վճռորոշ եղան։ Իր ժամանակի շատ գրողներ հայերի մասին գրում էին Թիֆլիսի կամ Կոստանդնուպոլսի հարմարավետ միջավայրից։ Իսկ Րաֆֆին իր աչքով էր տեսել լեռնային հեռավոր գյուղերը, որոնք ապրում էին առանց պաշտպանության և առանց կրթության։ Այդ վայրերի հիշողությունից է ծնվում նրա վեպերի տագնապը՝ այն զգացումը, որ վտանգը մոտ է։

2. Գրական ուղին

Րաֆֆին սկսեց տպագրվել 1860 թվականից. սկզբում գրում էր ճամփորդական նոթեր, հետո՝ գեղարվեստական արձակ։ Նրան ճանաչում բերեց Թիֆլիսի «Մշակ» թերթը, որի խմբագիրը Գրիգոր Արծրունին էր։ Թերթը մաս-մաս տպագրում էր նրա վեպերը, և ողջ Կովկասում Րաֆֆին ունեցավ մեծ ու նվիրված ընթերցողներ։ Մի քանի տարի նա ուսուցչություն է արել նաև Թավրիզում և Ագուլիսում։

Թերթում մաս-մաս տպագրվելը նրան հարմար էր։ Նա գրում էր արագ ու երկար հատվածներով, դրանք ավարտում էր ամենալարված պահին, զուգահեռ սյուժեներ էր հյուսում, և պատումը չէր բաց թողնում ընթերցողին։ Մարդիկ անհամբեր սպասում էին թերթի ամեն նոր համարին։ Քննադատները երբեմն դժգոհում էին, որ վեպերի կառուցվածքը թույլ է, բայց ժողովրդի վրա դրանց ազդեցությունը հսկայական էր։ Նրանից առաջ ոչ մի հայ հեղինակ այդքան ընթերցող չէր ունեցել։

1879 թվականին նա վերջնականապես հաստատվեց Թիֆլիսում և ամբողջովին նվիրվեց գրականությանը։ Կյանքի վերջին տասնամյակում նրա գլխավոր երկերը լույս տեսան մեկը մյուսի հետևից, թեև նա հաճախ էր հիվանդանում և մշտապես կարիքի մեջ էր։

3. Գլխավոր երկերը

«Ջալալեդդինը» լույս տեսավ 1878 թվականին, «Խենթը»՝ 1880 թվականին։ Երկուսն էլ պատմում են ռուս-թուրքական պատերազմի և այդ պատերազմի մեջ հայտնված հայ գյուղացիների տառապանքի մասին։ «Խենթի» հերոսը Վարդանն է՝ երիտասարդ, որին հարևանները խենթ են համարում, որովհետև նա չի հաշտվում անգործության հետ։ Այս վեպից սկիզբ առավ հայ հերոսի նոր տիպը՝ մեկը, որ գործում է և չի ողբում։

«Կայծերը» լույս տեսավ երկու հատորով՝ 1883–1887 թվականներին։ Սա Րաֆֆու մեծ գաղափարական վեպն է։ Այն պատմում է հայ երիտասարդների մի սերնդի մասին, որոնք անձնական վշտից հասնում են կազմակերպված քաղաքական պայքարի։ 1880–1890-ական թվականների հայ քաղաքական կուսակցությունների հիմնադիրներն ուղղակիորեն կրել են այս վեպի ազդեցությունը և բացահայտ ընդունել են դա։

Նրա պատմավեպերից «Դավիթ Բեկը» հրատարակվեց 1882 թվականին, «Սամվելը»՝ 1886 թվականին։ Առաջինը ընթերցողին տանում է տասնութերորդ դարի Սյունիք՝ այնտեղ ծավալված պայքարի մեջ, երկրորդը՝ չորրորդ դարի Հայաստան։ Հատկապես «Սամվելը» համարվում է նրա ամենակատարյալ գործը՝ թե՛ կառուցվածքով, թե՛ կերպարներով։ Վեպի կենտրոնում ընտանեկան հավատարմության և ազգային պարտքի բախումն է։

• «Ջալալեդդին», վեպ, 1878
• «Խենթը», վեպ, 1880
• «Դավիթ Բեկ», պատմավեպ, 1882
• «Կայծեր», վեպ երկու հատորով, 1883–1887
• «Սամվել», պատմավեպ, 1886

4. Թեմաներ և ոճ

Րաֆֆու գլխավոր թեման սեփական ուժերին ապավինելն է։ Նրա վեպերը համոզում են, որ հայ համայնքներին չեն պաշտպանի ո՛չ օտար տերությունները, ո՛չ էլ աղոթքը։ Միակ իրատեսական ելքը կրթությունն է, կազմակերպվածությունը և, անհրաժեշտության դեպքում, ինքնապաշտպանությունը։ Նրա կենդանության օրոք այս միտքը մեծ վեճեր էր առաջացնում. ոմանք Րաֆֆուն երկրպագում էին, ոմանք՝ դատապարտում։

Նա գրում էր արևելահայերենով այն ժամանակ, երբ արդի գրական լեզուն դեռ նոր էր կազմավորվում, և օգնեց ձևավորել դրա արձակի բառապաշարը։ Նրա ոճը նկարագրական է և կենդանի։ Նա մանրամասն պատկերում է բնությունը, սովորույթները, հագուստը, բարբառային խոսքը։ Այդպես ընթերցողը գրեթե ազգագրական պատկեր է ստանում այն համայնքների մասին, որոնք շուտով պիտի կործանվեին։

Հայրենասիրության կողքին նրա մոտ կա նաև սուր սոցիալական քննադատություն։ Նա խարազանում էր կաշառակեր հոգևորականներին, ագահ հողատերերին և սնահավատությունը։ Առանձնապես նրան մտահոգում էր հայ կնոջ փակ ու սահմանափակ կյանքը։ Կանանց կրթությունը նա բազմիցս պաշտպանել է թե՛ գեղարվեստական երկերում, թե՛ հրապարակախոսական հոդվածներում։

5. Վերջին տարիները և ժառանգությունը

Րաֆֆին մահացավ Թիֆլիսում 1888 թվականի մայիսի 6-ին՝ հիսուներեք տարեկանում։ Նրան հյուծել էին հիվանդությունն ու գերաշխատանքը։ Հուղարկավորությանը հսկայական բազմություն էր եկել։ Նրան թաղեցին Խոջիվանքի հայկական պանթեոնում։ Նա թողեց մի անավարտ ձեռագիր, իսկ ընտանիքը մնաց համեստ պայմաններում։

Սերունդներ շարունակ նրա վեպերն ամենաշատ վաճառվող գրքերից էին։ Դրանք թարգմանվեցին ռուսերեն, ֆրանսերեն և անգլերեն։ Հայ հեղափոխական կազմակերպությունները դրանք տարածում էին նոր անդամներ ներգրավելու համար։ Իսկ Վարդան Խենթի նման կերպարների անունները խոսքի մեջ դարձան սկզբունքային համառության հոմանիշ։

Այսօրվա գրականագետները նրան ավելի զգուշությամբ են գնահատում։ Պատմելու ուժի կողքին նրանք նկատում են նաև մելոդրաման և քաղաքական պարզեցումները։ Բայց անվիճելի է, որ հենց նա ստեղծեց հայ պատմավեպը և տասնիններորդ դարի ընթերցողին տվեց սեփական անցյալի ընդհանուր, կենդանի պատկերը։