Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը (1918–1920)

Փլուզում, ցեղասպանություն և պատերազմ

Առաջին համաշխարհային պատերազմը կործանեց Օսմանյան կայսրության հայությանը։ 1915 թվականից սկսած տեղահանություններն ու կոտորածները ոչնչացրին հայկական համայնքներն ամբողջ Անատոլիայում, և հարյուր հազարավոր փրկվածներ փախան արևելք՝ ռուսական Կովկաս։ Բայց այնտեղ էլ պատերազմ էր, հիվանդություններ և սով։ Օգնության կազմակերպությունները հազիվ էին կարողանում կերակրել Երևանի և Էջմիածնի շրջակայքի ճամբարները։

1917 թվականի Ռուսական հեղափոխությունից հետո կայսերական վարչակազմը վերացավ, իսկ նրա հետ փլուզվեց նաև Կովկասյան ճակատը։ Ձմռանը ռուսական զորքերը լքեցին իրենց դիրքերը, և 1918 թվականի սկզբին երկրամասը պաշտպանում էին միայն տեղում կազմավորված հայկական զորամասերը։ Ապրիլին հայերը, վրացիներն ու ադրբեջանցիները կարճ ժամանակով միավորվեցին Անդրկովկասյան Դեմոկրատական Դաշնային Հանրապետության մեջ։ Սակայն երեք ազգային խորհուրդները տարբեր նպատակներ ունեին, և մի քանի շաբաթ անց դաշնությունը լուծարվեց։

Մայիսյան հերոսամարտերը և Սարդարապատը

1918 թվականի մայիսին օսմանյան զորքերը շարժվում էին դեպի Երևան և Արարատյան դաշտ։ Սարդարապատում, Բաշ Ապարանում և Ղարաքիլիսայում նրանց դիմադրեցին հայկական կանոնավոր զորամասերը, աշխարհազորը, կամավորներն ու գյուղացիները։ Մայիսի 21–29-ին Սարդարապատի մոտ տեղի ունեցած մարտերը կասեցրին թշնամու առաջխաղացումը դեպի Երևան։ Մյուս երկու ճակատներում դիմադրությունը թույլ չտվեց օսմանյան ուժերին արագ շրջանցել հայկական պաշտպանությունը։

Այս մարտերը ոչ ռազմական վտանգը վերացրին, ոչ էլ անվերապահ հաղթանակ բերեցին․ հունիսին նորաստեղծ պետությունը ստիպված եղավ ստորագրել ծանր Բաթումի պայմանագիրը։ Բայց դրանք փրկեցին Երևանը և հայ բնակչության մի մասը։ Ստեղծվեց այն նվազագույն քաղաքական տարածքը, որտեղ մայիսի 28-ին հնարավոր դարձավ հռչակել անկախ հանրապետություն։

Հանրապետության հիմնադրումը

Հայոց ազգային խորհուրդն անկախությունը հռչակեց 1918 թվականի մայիսի 28-ին։ Նոր պետությունը հիմնականում կառավարում էր Հայ Հեղափոխական Դաշնակցությունը, իսկ առաջին վարչապետը Հովհաննես Քաջազնունին էր։ Կենտրոնական դեմքերից էր նաև Երևանի պաշտպանության կազմակերպիչ Արամ Մանուկյանը, մինչև որ 1919 թվականին մահացավ տիֆից։ Բաթումի պայմանագիրը, որ ստորագրվեց հունիսին՝ օսմանյան ճնշման տակ, հանրապետությանը թողեց միայն մի փոքր տարածք Երևանի և Սևանա լճի շուրջ։

Պայմաններն անտանելի էին։ Բնակչության մոտ մեկ երրորդը փախստականներ էին, բերքը չէր ստացվել, իսկ գերբնակեցված բնակավայրերում տարածվում էին տիֆի և խոլերայի համաճարակներ։ 1918-1919 թվականների ձմռանը սովից և համաճարակներից մահացավ մոտ հարյուր հիսուն հազար մարդ՝ բնակչության գրեթե մեկ հինգերորդը։ Ամերիկյան և այլ միջազգային օգնությունը, այդ թվում՝ հետագայում Near East Relief անունով հայտնի կազմակերպությունը, շատերին փրկեց մահից, հատկապես որբերին։

Եվ այնուամենայնիվ կառավարությունն արագ ստեղծեց պետական հաստատություններ։ Կազմավորվեցին նախարարություններ։ 1919 թվականի հունիսին ընտրվեց խորհրդարան, և կանայք կարող էին ոչ միայն քվեարկել, այլև առաջադրվել։ Ներդրվեցին ազգային արժույթ և փոստ։ 1919 թվականի մայիսին հրամանագրով հիմնվեց պետական համալսարան, որը 1920 թվականի սկզբին բացվեց Ալեքսանդրապոլում, ապա տեղափոխվեց Երևան։ Պետական դրոշ ընդունվեց կարմիր, կապույտ և նարնջագույն եռագույնը։

• Անկախությունը հռչակվել է 1918 թվականի մայիսի 28-ին
• Առաջին վարչապետ՝ Հովհաննես Քաջազնունի
• 1919 թվականի հունիսի խորհրդարանական ընտրություններին կանայք ընտրում էին և ընտրվում
• 1919 թվականին հիմնված պետական համալսարան՝ Երևանի պետական համալսարանի նախորդը

Սահմաններ և դիվանագիտություն

Հանրապետությունը պատվիրակություններ ուղարկեց Փարիզի խաղաղության կոնֆերանս՝ պահանջելու միջազգային ճանաչում և կենսունակ տարածք։ 1920 թվականի Սևրի պայմանագրով Հայաստանին տրվեցին ընդարձակ հողեր Արևելյան Անատոլիայում, իսկ սահմանը գծելու իրավունքը թողնվեց ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնին։ Վիլսոնն իր իրավարար վճիռը ներկայացրեց 1920 թվականի նոյեմբերին։ Բայց այդ ժամանակ պայմանագիրն իրականում արդեն ուժ չուներ․ թուրքական ազգային շարժումը մերժել էր այն, իսկ ԱՄՆ Սենատը հրաժարվել էր Հայաստանի մանդատից։

Հարևանների հետ հարաբերությունները լարված էին։ 1918 թվականի դեկտեմբերին Լոռու շուրջ Վրաստանի հետ վեճը վերաճեց կարճատև պատերազմի, իսկ Ադրբեջանի հետ բախումները Ղարաբաղի, Զանգեզուրի և Նախիջևանի համար շարունակվեցին 1919-ին և 1920-ին։ Այս պատերազմները խլում էին ուժեր, որոնք հանրապետությունը չուներ, և երբ եկավ իսկական վտանգը, այն մենակ մնաց։

Թուրքիայի հետ պատերազմն ավարտվեց պարտադրված խաղաղությամբ։ 1920 թվականի սեպտեմբերի վերջին Քյազիմ Կարաբեքիրի գլխավորած թուրք ազգայնական զորքերը հատեցին սահմանը, հոկտեմբերի վերջին գրավեցին Կարսը, նոյեմբերի սկզբին՝ Ալեքսանդրապոլը, և Հայաստանը ստիպված էր զինադադար կնքել։ Ծանր պայմաններով Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը ստորագրվեց գրեթե նույն պահին, երբ 1920 թվականի դեկտեմբերի 2-ին կառավարությունն իշխանությունը հանձնեց խորհրդային վարչակազմին։ Այն ստորագրեց մի կառավարություն, որն արդեն հրաժարվել էր իշխանությունից, ուստի պայմանագրի իրավական ուժն այդ ժամանակից ի վեր վիճարկվում է։

Ինչու անկում ապրեց Առաջին Հանրապետությունը

Հանրապետությունը չընկավ մեկ պատճառով։ Ցեղասպանությունից փրկվածների զանգվածային հոսքը, սովը, համաճարակները և տնտեսական շրջափակումը սպառել էին պետության առանց այդ էլ սակավ միջոցները։ Վրաստանի և Ադրբեջանի հետ սահմանային բախումները ցրում էին բանակի ուժերը, իսկ մեծ տերությունների խոստումներն իրական ռազմական պաշտպանության չվերածվեցին։

1920 թվականի աշնանը թուրքական ազգայնական բանակը հարձակվեց արևմուտքից և գրավեց Կարսն ու Ալեքսանդրապոլը, իսկ արևելքից ճնշում էին Կարմիր բանակը և խորհրդային իշխանությունը։ Երկու ճակատով պատերազմել կառավարությունը չէր կարող, և դեկտեմբերի 2-ին իշխանությունը հանձնեց խորհրդային մարմիններին։ Ինչպես Բագրատունյաց թագավորության անկման ժամանակ, այստեղ էլ արտաքին ներխուժումը համընկավ պատերազմից հյուծված պետության ներքին թուլության հետ։ Ուստի անկումը չի կարելի բացատրել միայն մեկ պայմանագրով կամ մեկ քաղաքական որոշմամբ։

Խորհրդայնացումը և փետրվարյան ապստամբությունը

Հայաստանը դարձավ խորհրդային հանրապետություն, և նոր իշխանություններն արագ հալածանքներ սկսեցին նախկին պաշտոնյաների և սպաների դեմ։ Ձերբակալություններն ու բռնագրավումներն առաջ բերեցին 1921 թվականի փետրվարյան ապստամբությունը։ Ապստամբները մի քանի շաբաթ պահեցին Երևանը, մինչև որ ապրիլին Կարմիր բանակը նորից գրավեց քաղաքը։ Առաջնորդներից շատերը նահանջեցին Զանգեզուր։ Այնտեղ Գարեգին Նժդեհը լեռներում դիմադրություն էր կազմակերպել, որը տևեց մինչև 1921 թվականի հուլիսը։

Այդ դիմադրությանն է հաճախ վերագրվում մի երկարատև արդյունք։ Նժդեհը Պարսկաստան նահանջեց այն բանից հետո, երբ խորհրդային իշխանություններից երաշխիքներ ստացավ, որ Զանգեզուրը կմնա Խորհրդային Հայաստանի կազմում և չի միացվի Ադրբեջանին, և այդ ժամանակից ի վեր այդ շրջանը՝ այսօրվա Սյունիքի մարզը, հայկական է։ 1921 թվականի Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերով Կարսն ու Արդահանն ամրագրվեցին Թուրքիային, իսկ Նախիջևանն անցավ Ադրբեջանի իրավասության տակ։

Խորհրդային Հայաստանը բերեց կայունություն, արդյունաբերականացում և համընդհանուր գրագիտություն, բայց նաև քաղաքական բռնաճնշումներ։ 1930-ականներին դրանք ծանր հարվածեցին գրողներին ու մտավորականներին, այդ թվում՝ Եղիշե Չարենցին։ Անկախությունը վերադարձավ միայն 1991 թվականին, երբ Հայաստանի բնակչությունը ճնշող մեծամասնությամբ քվեարկեց դրա օգտին։ Հայաստանի Հանրապետությունն իրեն հռչակեց 1918 թվականին հիմնված պետության իրավահաջորդը։

Հանրապետությունը հայկական հիշողության մեջ

Առաջին Հանրապետությունը տևեց երկուսուկես տարի, բայց նրա նվաճումներն իրական էին։ Այն ժողովրդին ողջ պահեց սովի տարիներին, ամենածանր պայմաններում ստեղծեց գործող պետական կառավարում, անցկացրեց ժողովրդավարական ընտրություններ և հիմնեց համալսարան, որը գործում է մինչև այսօր։ Այն նաև ցույց տվեց, որ հայերն ընդունակ են կառուցել ժամանակակից պետություն։ Ցեղասպանությունը նոր վերապրած սերնդի համար սա հսկայական նշանակություն ուներ։

Նրա խորհրդանիշները չմոռացվեցին։ Եռագույնը կրկին ընդունվեց 1990 թվականի օգոստոսին՝ անկախությունից մեկ տարի առաջ։ Նոր հանրապետությունը մայիսի 28-ը հռչակեց Հանրապետության օր, իսկ Առաջին Հանրապետությունը համարեց իր իրավական և բարոյական նախորդը։ 1968 թվականին կառուցված Սարդարապատի հուշահամալիրն երկրի գլխավոր ազգային հուշարձաններից է, և ամեն մայիս հիշատակի արարողությունների ժամանակ հնչում է նրա զանգը։

Աշակերտների համար այս ժամանակաշրջանը դժվար, բայց շատ օգտակար նյութ է։ Այստեղ պետք է կշռադատել ծայրահեղ ճնշման տակ կայացված որոշումները, հասկանալ, թե Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո մեծ տերությունների դիվանագիտությունն ինչպես էր ազդում փոքր պետությունների ճակատագրի վրա, և տեսնել, որ նույնիսկ կարճատև կառավարությունը կարող է կերտել ազգի ապագան։