Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւնը (1918–1920)
1918-ի Մայիսին հայկական ուժերը Սարդարապատի մէջ կասեցուցին օսմանեան յառաջխաղացքը, եւ քանի մը օր ետք՝ Մայիս 28-ին, Երեւանի ղեկավարները անկախ հանրապետութիւն հռչակեցին։ Նոր պետութիւնը ժառանգեց աւերուած երկիր մը՝ լեցուն փախստականներով ու ցեղասպանութենէն վերապրողներով, եւ գոյատեւեց միայն մինչեւ 1920-ի Դեկտեմբեր։ Սակայն այդ կարճ ժամանակին ան կազմեց կառավարութիւն, գրեց օրէնքներ, բացաւ համալսարան մը եւ քսաներորդ դարու հայերուն տուաւ պետականութեան այն օրինակը, որուն անոնք վերադարձան 1991-ին։
- Հեղինակ
- Armat-ի խմբագրական կազմ
- Թարմացուած է
- Ընթերցումի տեւողութիւն
- 7 վայրկեան ընթերցում
Համառօտ
Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւնը գոյատեւեց 1918-ի Մայիս 28-էն մինչեւ 1920-ի Դեկտեմբեր 2։ Ան ծնաւ Հայոց ցեղասպանութենէն, Ռուսական կայսրութեան փլուզումէն եւ Կովկասեան ճակատի քայքայումէն ետք։ Սարդարապատի, Բաշ Ապարանի եւ Ղարաքիլիսայի Մայիսեան հերոսամարտերը կասեցուցին օսմանեան յառաջխաղացքը եւ կարելի դարձուցին անկախութեան հռչակումը։ Սովի, համաճարակներու եւ հարիւր հազարաւոր գաղթականներու մէջ հանրապետութիւնը կազմեց կառավարութիւն, խորհրդարան, բանակ, դրամ եւ պետական համալսարան։ Անոր անկման պատճառները եղան թրքական ներխուժումը, խորհրդային Կարմիր բանակի յառաջխաղացքը, սահմանային պատերազմները եւ պետութեան ծայրայեղ տնտեսական ու ժողովրդագրական տկարութիւնը։ Թէեւ ան տեւեց միայն երկուքուկէս տարի, իր եռագոյնը, հաստատութիւններն ու անկախ պետականութեան գաղափարը կարեւոր նախընթաց եղան 1991-ի Հայաստանի Հանրապետութեան համար։
Հիմնական իրողութիւններ
- Հռչակուած է
- 1918-ի Մայիս 28-ին, Երեւանի մէջ
- Աւարտած է
- 1920-ի Դեկտեմբեր 2-ին, երբ իշխանութիւնը անցաւ խորհրդային մարմիններուն
- Մայրաքաղաք
- Երեւան
- Առաջին վարչապետ
- Յովհաննէս Քաջազնունի
- Դրօշ
- Կարմիր, կապոյտ եւ ծիրանագոյն հորիզոնական եռագոյն՝ վերստին ընդունուած 1990-ին
- Հիմնուած հաստատութիւն
- 1919-ին ստեղծուած պետական համալսարանը՝ այսօրուան Երեւանի պետական համալսարանը
Փլուզում, ցեղասպանութիւն եւ պատերազմ
Առաջին Համաշխարհային պատերազմը կործանեց Օսմանեան կայսրութեան հայ բնակչութիւնը։ 1915-էն սկսեալ տեղահանութիւններն ու կոտորածները ամբողջ Անատոլիոյ մէջ բնաջնջեցին համայնքներ, եւ հարիւր հազարաւոր վերապրողներ փախան արեւելք՝ ռուսական Կովկաս։ Հոն անոնք հասան տարածաշրջան մը, որ արդէն կը տառապէր պատերազմէն, հիւանդութիւններէն ու պարէնի պակասէն։ Օգնութեան կազմակերպութիւնները հազիւ կը կերակրէին Երեւանի ու Էջմիածինի շուրջ գոյացած ճամբարները։
1917-ի ռուսական յեղափոխութիւնը վերացուց կայսերական վարչակազմը, եւ անոր հետ փլաւ Կովկասեան ճակատը։ Ձմրան ընթացքին ռուս զինուորները լքեցին իրենց դիրքերը, եւ 1918-ի սկիզբը տարածաշրջանին պաշտպանութիւնը մնաց տեղւոյն վրայ կազմուած հայկական գունդերուն։ Ապրիլին Անդրկովկասեան Դաշնային Հանրապետութիւնը կարճ ժամանակով մէկտեղեց հայերը, վրացիներն ու ազրպէյճանցիները, սակայն երեք ազգային խորհուրդները տարբեր նպատակներ ունէին, եւ դաշնութիւնը քանի մը շաբաթէն լուծուեցաւ։
Մայիսեան հերոսամարտերն ու Սարդարապատը
1918-ի Մայիսին օսմանեան զօրքերը կը յառաջանային դէպի Երեւան եւ Արարատեան դաշտ։ Սարդարապատի, Բաշ Ապարանի եւ Ղարաքիլիսայի մէջ անոնց դիմադրեցին հայկական կանոնաւոր գունդերը, աշխարհազօրը, կամաւորներն ու գիւղացիները։ Սարդարապատի մօտ Մայիս 21–29-ի կռիւները կասեցուցին Երեւանի վրայ յառաջխաղացքը, իսկ միւս երկու ճակատներուն վրայ դիմադրութիւնը թոյլ չտուաւ, որ օսմանեան ուժերը արագօրէն շրջանցեն հայկական պաշտպանութիւնը։
Այս մարտերը ռազմական վտանգը չվերացուցին եւ անվերապահ յաղթանակ չբերին. նորածին պետութիւնը Յունիսին ստիպուեցաւ ստորագրել Պաթումի ծանր դաշնագիրը։ Սակայն անոնք փրկեցին Երեւանն ու հայ բնակչութեան մէկ մասը եւ ապահովեցին այն նուազագոյն քաղաքական տարածքը, ուր Մայիս 28-ին կարելի եղաւ անկախ հանրապետութիւն հռչակել։
Հանրապետութեան հիմնադրումը
Հայոց Ազգային Խորհուրդը անկախութիւնը հռչակեց 1918-ի Մայիս 28-ին։ Նոր պետութիւնը մեծ մասամբ կը կառավարէր Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը, եւ առաջին վարչապետն էր Յովհաննէս Քաջազնունին։ Կեդրոնական դէմք մնաց նաեւ Երեւանի պաշտպանութեան կազմակերպիչը՝ Արամ Մանուկեան, մինչեւ որ 1919-ին վախճանեցաւ տիֆէ։ Պաթումի դաշնագիրը, որ Յունիսին ստորագրուեցաւ օսմանեան ճնշումին տակ, հանրապետութեան ձգեց միայն փոքր տարածք մը՝ Երեւանի եւ Սեւանայ լիճին շուրջ։
Կացութիւնը անելանելի էր։ Բնակչութեան մօտաւորապէս մէկ երրորդը փախստական էր, բերքը ձախողած էր, եւ տիֆի ու խօլերայի համաճարակները կը տարածուէին գերբնակեցուած աւաններուն մէջ։ 1918-1919-ի ձմրան սովն ու համաճարակը խլեցին մօտ հարիւր յիսուն հազար կեանք՝ բնակչութեան գրեթէ մէկ հինգերորդը։ Ամերիկեան եւ այլ միջազգային օգնութեան ջանքերը, անոնց կարգին՝ յետագային Near East Relief անունով ծանօթ կազմակերպութիւնը, կենդանի պահեցին բազմաթիւ մարդիկ, մանաւանդ որբեր։
Այս բոլորին հակառակ՝ կառավարութիւնը արագ կերտեց հաստատութիւններ։ Կազմուեցան նախարարութիւններ, եւ 1919-ի Յունիսին ընտրուեցաւ խորհրդարան մը, ուր կիները թէ՛ կը քուէարկէին, թէ՛ կրնային իրենց թեկնածութիւնը դնել։ Հաստատուեցան ազգային դրամ եւ փոստային ծառայութիւն։ 1919-ի Մայիսին հրովարտակով մը հիմնուեցաւ պետական համալսարան, որ 1920-ի սկիզբը բացուեցաւ Ալեքսանդրապոլի մէջ, ապա փոխադրուեցաւ Երեւան։ Կարմիր, կապոյտ եւ ծիրանագոյն եռագոյնը ընդունուեցաւ իբրեւ պետական դրօշ։
- Անկախութեան հռչակում՝ 1918-ի Մայիս 28-ին
- Առաջին վարչապետ՝ Յովհաննէս Քաջազնունի
- Խորհրդարանական ընտրութիւններ 1919-ի Յունիսին. կիները կը քուէարկէին եւ կրնային պատգամաւոր ընտրուիլ
- 1919-ին հիմնուած պետական համալսարան՝ Երեւանի պետական համալսարանին նախորդը
Սահմաններ եւ դիւանագիտութիւն
Հանրապետութիւնը պատուիրակութիւններ ղրկեց Փարիզի խաղաղութեան ժողովին՝ պահանջելով ճանաչում եւ կենսունակ տարածք։ 1920-ին Սեւրի դաշնագիրը Հայաստանին շնորհեց ընդարձակ հողեր Արեւելեան Անատոլիոյ մէջ, իսկ սահմանագիծը գծելու իրաւունքը տրուեցաւ Միացեալ Նահանգներու նախագահ Վուտրօ Ուիլսընին։ Ուիլսըն իր իրաւարար վճիռը ներկայացուց 1920-ի Նոյեմբերին, բայց այդ ատեն դաշնագիրը տեղւոյն վրայ արդէն ուժ չունէր. թրքական ազգային շարժումը մերժած էր զայն, իսկ Միացեալ Նահանգներու Ծերակոյտը հրաժարած էր Հայաստանի խնամակալութիւնը ստանձնելէ։
Դրացիներուն հետ յարաբերութիւնները լարուած էին։ Լոռիի շրջանին համար Վրաստանի հետ վէճը 1918-ի Դեկտեմբերին վերածուեցաւ կարճատեւ կռիւներու, իսկ Ազրպէյճանի հետ հակամարտութիւնը Ղարաբաղի, Զանգեզուրի եւ Նախիջեւանի համար շարունակուեցաւ 1919-ին եւ 1920-ին։ Այս պատերազմները կլանեցին միջոցներ, որոնք հանրապետութիւնը չէր կրնար զոհել, եւ լուրջ սպառնալիքին պահուն զայն մինակ ձգեցին։
Թուրքիոյ հետ պատերազմը աւարտեցաւ պարտադրուած խաղաղութեամբ։ 1920-ի Սեպտեմբերի վերջաւորութեան Քեազըմ Գարապեքիրի գլխաւորած թուրք ազգայնական ուժերը անցան սահմանը, Հոկտեմբերի վերջաւորութեան գրաւեցին Կարսը, Նոյեմբերի սկիզբը՝ Ալեքսանդրապոլը, եւ Հայաստան ստիպուեցաւ զինադադար կնքել։ Ծանր պայմաններով Ալեքսանդրապոլի դաշնագիրը ստորագրուեցաւ գրեթէ նոյն ատեն, երբ կառավարութիւնը 1920-ի Դեկտեմբեր 2-ին իշխանութիւնը յանձնեց խորհրդային վարչակազմին, այնպիսի կառավարութեան մը կողմէ, որ արդէն հրաժարած էր իր լիազօրութիւններէն. ատոր համար անոր իրաւական ուժը մինչեւ այսօր վիճարկելի կը մնայ։
Ինչո՞ւ ինկաւ Առաջին Հանրապետութիւնը
Հանրապետութիւնը մէկ պատճառով չինկաւ։ Ցեղասպանութենէն փրկուածներու զանգուածային հոսքը, սովը, համաճարակներն ու տնտեսական շրջափակումը սպառած էին պետութեան սահմանափակ միջոցները։ Վրաստանի եւ Ազրպէյճանի հետ սահմանային հակամարտութիւնները բանակին ուշադրութիւնը կը ցրուէին, իսկ մեծ պետութիւններուն խոստումները գործնական ռազմական պաշտպանութեան չվերածուեցան։
1920-ի աշնան թուրք ազգայնական բանակը յարձակեցաւ արեւմուտքէն եւ գրաւեց Կարսն ու Ալեքսանդրապոլը, մինչ Կարմիր բանակն ու խորհրդային իշխանութիւնը կը ճնշէին արեւելքէն։ Երկու ճակատի վրայ կռուելու անկարող՝ կառավարութիւնը Դեկտեմբեր 2-ին իշխանութիւնը յանձնեց խորհրդային մարմիններուն։ Ինչպէս Բագրատունեաց թագաւորութեան անկման ատեն, հոս ալ արտաքին ներխուժումը գումարուեցաւ պատերազմէն քայքայուած պետութեան ներքին տկարութեան։ Ուստի անկումը չի կրնար բացատրուիլ միայն մէկ դաշնագրով կամ քաղաքական որոշումով։
Խորհրդայնացումը եւ Փետրուարեան ապստամբութիւնը
Հայաստանը դարձաւ խորհրդային հանրապետութիւն, եւ նոր իշխանութիւնները շուտով գործի անցան նախկին պաշտօնեաներուն ու սպաներուն դէմ։ Ձերբակալութիւններն ու բռնագրաւումները պատճառ դարձան 1921-ի Փետրուարեան ապստամբութեան. ապստամբները քանի մը շաբաթ իրենց ձեռքը պահեցին Երեւանը, մինչեւ որ Ապրիլին Կարմիր բանակի գունդերը վերագրաւեցին քաղաքը։ Ղեկավարներէն շատեր նահանջեցին Զանգեզուր, ուր Գարեգին Նժդեհ կազմակերպած էր լեռնային դիմադրութիւն մը, որ տեւեց մինչեւ 1921-ի Յուլիս։
Այդ դիմադրութեան յաճախ կը վերագրուի տեւական արդիւնք մը։ Նժդեհ Պարսկաստան նահանջեց միայն այն ատեն, երբ խորհրդային իշխանութիւններէն երաշխիք ստացաւ, որ Զանգեզուրը պիտի մնայ Խորհրդային Հայաստանի կազմին մէջ եւ պիտի չմիացուի Ազրպէյճանին, եւ այդ շրջանը՝ այսօրուան Սիւնիքի մարզը, այդ օրէն ի վեր հայկական տարածք է։ 1921-ի Մոսկուայի եւ Կարսի դաշնագիրներով Կարսն ու Արդահանը հաստատուեցան իբրեւ թրքական, իսկ Նախիջեւանը անցաւ Ազրպէյճանի իրաւասութեան տակ։
Խորհրդային Հայաստանը բերաւ կայունութիւն, արդիւնաբերականացում եւ համատարած գրագիտութիւն, բայց նաեւ քաղաքական բռնաճնշումներ, որոնք 1930-ականներուն ծանր հարուածեցին գրողներն ու մտաւորականները, անոնց կարգին՝ Եղիշէ Չարենցը։ Անկախութիւնը վերադարձաւ միայն 1991-ին, երբ Հայաստանի բնակչութիւնը ճնշող մեծամասնութեամբ քուէարկեց անոր օգտին, եւ Հայաստանի Հանրապետութիւնը ինքզինք հռչակեց 1918-ին հիմնուած պետութեան իրաւայաջորդը։
Հանրապետութիւնը հայ յիշողութեան մէջ
Առաջին Հանրապետութիւնը տեւեց երկուքուկէս տարի, բայց իր նուաճումները իրական էին։ Ան բնակչութիւնը սովի տարիներէն անցուց, ամէնէն վատ կարելի պայմաններուն մէջ գործող վարչակազմ մը ստեղծեց, ժողովրդավարական ընտրութիւններ կատարեց եւ հիմնեց համալսարան մը, որ մինչեւ այսօր կը գործէ։ Ան նաեւ ցոյց տուաւ, որ հայերը կրնան արդի պետութիւն կազմակերպել, եւ ասիկա հսկայական նշանակութիւն ունէր ցեղասպանութենէն նոր վերապրած սերունդին համար։
Անոր խորհրդանիշները շարունակեցին ապրիլ։ Եռագոյն դրօշը կրկին ընդունուեցաւ 1990-ի Օգոստոսին՝ անկախութենէն տարի մը առաջ, իսկ յաջորդ հանրապետութիւնը Մայիս 28-ը ճանչցաւ իբրեւ Հանրապետութեան օր եւ Առաջին Հանրապետութիւնը նկատեց իր իրաւական ու բարոյական նախորդը։ 1968-ին կառուցուած Սարդարապատի յուշահամալիրը երկրին գլխաւոր ազգային յուշարձաններէն է, եւ ամէն Մայիս կատարուող յիշատակի արարողութիւններուն ատեն անոր զանգը կը հնչեցուի։
Աշակերտներուն համար այս շրջանը բարդ, բայց արգասաբեր նիւթ մըն է։ Ան կը պահանջէ կշռադատել ծայրայեղ ճնշումի տակ առնուած որոշումները, հասկնալ, թէ Առաջին Համաշխարհային պատերազմէն ետք մեծ պետութիւններու դիւանագիտութիւնը ինչպէ՛ս ազդեց փոքր պետութիւններու վրայ, եւ գիտակցիլ, որ կարճատեւ կառավարութիւն մըն ալ կրնայ ազգի մը ապագան կերտել։
Կարեւոր թուականներ
1915
Օսմանեան կայսրութեան մէջ կը սկսի Հայոց ցեղասպանութիւնը, եւ վերապրողները կը քշուին դէպի ռուսական Կովկաս։
1918-ի Մայիս
Հայկական ուժերը կը կասեցնեն օսմանեան յառաջխաղացքը Սարդարապատի, Բաշ Ապարանի եւ Ղարաքիլիսայի մէջ։
1918-ի Մայիս 28
Հայաստանի Հանրապետութիւնը կը հռչակէ իր անկախութիւնը։
1919-ի Յունիս
Կը կատարուին խորհրդարանական ընտրութիւններ, ուր կիները թէ՛ կը քուէարկեն, թէ՛ կրնան պատգամաւոր ընտրուիլ։
1920-ի Օգոստոս
Սեւրի դաշնագիրը Հայաստանին կը շնորհէ ընդարձակ տարածք մը, որ սակայն երբեք կեանքի չի կոչուիր։
1920-ի Դեկտեմբեր 2
Կառավարութիւնը կը յանձնէ իշխանութիւնը, եւ Հայաստանը կը դառնայ խորհրդային հանրապետութիւն։
Ինչո՞ւ կարեւոր է Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւնը
Հանրապետութիւնը ապացուցեց, որ արդի հայկական պետութիւնը կարելի է։ Ցեղասպանութեան հետեւանքով ծնած եւ սովի, պատերազմի ու զանգուածային տեղահանութեան մէջ գործող այս պետութիւնը այնուամենայնիւ ստեղծեց նախարարութիւններ, ատեաններ, դրամ, այրերու ու կիներու ընտրած խորհրդարան մը եւ ազգային համալսարան մը։ Քիչ կառավարութիւններ ստիպուած եղած են այսքան սուղ միջոցներով այսքան բան ընելու։
Ան նաեւ հիմքը դրաւ 1991-ի անկախութեան։ Դրօշը, Մայիս 28-ի ազգային տօնը եւ իրաւայաջորդութեան սահմանադրական պահանջը ուղղակի կու գան 1918-էն։ Ուստի Առաջին Հանրապետութիւնը հասկնալը կը լուսաբանէ ո՛չ միայն անցեալի կարճ գլուխ մը, այլեւ այսօրուան Հայաստանի իրաւական ու խորհրդանշական հիմքերը։
Հետաքրքրական իրողութիւններ
- 011919-ին Առաջին Հանրապետութեան կիները կրնային քուէարկել եւ ընտրուիլ՝ արեւմտաեւրոպական շատ երկիրներէ աւելի կանուխ։
- 02Սարդարապատի ճակատամարտին յիշատակը կը պահէ 1968-ին բացուած յուշահամալիրը, որուն զանգը ամէն Մայիս կը հնչեցուի։
- 03Երեւանի պետական համալսարանը իր հիմնադրութիւնը կը կապէ Առաջին Հանրապետութեան 1919-ի հրովարտակին։
- 04Նախագահ Վուտրօ Ուիլսընի 1920-ի իրաւարար վճիռով որոշուած Հայաստանի սահմանագիծը մշակած էր Պետական քարտուղարութեան յանձնախումբ մը, սակայն ան երբեք կեանքի չկոչուեցաւ։
- 05Զանգեզուրի մէջ Գարեգին Նժդեհի դիմադրութիւնը օգնեց, որ այդ շրջանը՝ այսօրուան Սիւնիքը, մնայ Հայաստանի կազմին մէջ։
Աղբիւրներ
- Richard G. Hovannisian. The Republic of Armenia, Volume I: The First Year, 1918–1919 — University of California Press, 1971 ISBN 9780520019843The first of four volumes; the series runs to 1921 and remains the standard account.
- James L. Barton. Story of Near East Relief (1915–1930): An Interpretation — Macmillan, New York, 1930 Այցելել աղբիւրին
- Peace Conference: British Delegation, Correspondence and Papers — The National Archives, Kew, 1919–1920 · TNA FO 608An archival record group, not a publication; consult by series and piece reference.
Առնչուող յօդուածներ
Բագրատունեաց Հայաստանը եւ Անի քաղաքը
Երկու դարու օտար տիրապետութենէ ետք Բագրատունի արքաները վերականգնեցին հայկական պետականութիւնը եւ Անին դարձուցին միջնադարեան աշխարհի մեծ քաղաքներէն մէկը։
Աւարայրի ճակատամարտը՝ 451 թ.
451-ին Վարդան Մամիկոնեանի գլխաւորած հայկական ուժերը իրենց հաւատքը պաշտպանելու համար դէմ ելան պարսկական բանակի մը, որ աղբիւրներուն համաձայն շատ աւելի մեծ էր։ Անոնք ճակատամարտը կորսնցուցին, բայց կրօնական ազատութիւնը շահեցան։
Եղիշէ Չարենց
Անհանգիստ արդիապաշտ բանաստեղծ, որուն համարձակ փորձերն ու Հայաստանի հանդէպ բուռն սէրը զինք դարձուցին իր սերունդին գլխաւոր գրական ձայնը։