Բագրատունեաց Հայաստանը եւ Անի քաղաքը

Թագաւորութեան վերականգնումը

Եօթներորդ դարէն Հայաստանի վրայ հաստատուած արաբական տիրապետութիւնը իններորդ դարուն տկարացաւ, երբ Աբբասեան խալիֆայութիւնը կորսնցուց իր հեռաւոր նահանգներուն վրայ հսկողութիւնը։ Բագրատունիները, որոնք Արշակունիներու ժամանակէն ի վեր ժառանգաբար բարձր պաշտօններ կը վարէին, ճարպիկօրէն օգտուեցան այս առիթէն։ Անոնց իշխանութեան կարեւոր հիմքերէն մէկն էր նախարարական դրութիւնը՝ ժառանգական ազնուական տուներու կարգը, որ գոյութիւն ունէր Աւարայրի ճակատամարտէն ալ առաջ եւ դիմացած էր օտար տիրապետութեան դարերուն։ Անոնք խալիֆին համար հարկ կը հաւաքէին, մրցակից ազնուական տուներուն միջեւ խաղաղութիւն կը պահէին եւ քիչ-քիչ անփոխարինելի կը դառնային։ 885-ին խալիֆը թագ ղրկեց Աշոտ Բագրատունիին, եւ բիւզանդական կայսրը՝ Բարսեղ Ա., անմիջապէս նոյնը ըրաւ։

Նոր թագաւորութիւնը կեդրոնացեալ պետութիւն մը չէր։ Հայ ընկերութիւնը կազմակերպուած էր ազնուական տուներու շուրջ, որոնցմէ իւրաքանչիւրը ունէր իր բերդերն ու հեծելազօրը, եւ Բագրատունի արքան բացարձակ տիրակալ մը չէր, այլ՝ բազմաթիւ իշխաններէն առաջինը։ 908-ին Արծրունիները Վասպուրականի մէջ՝ Վանայ լիճին շուրջ, հիմնեցին առանձին թագաւորութիւն մը, իսկ աւելի փոքր թագաւորութիւններ կազմուեցան Սիւնիքի, Կարսի եւ Լոռիի մէջ։ Ուստի պատմաբանները կը նախընտրեն խօսիլ Բագրատունեաց դարաշրջանի մասին, քան միացեալ պետութեան մը։

Այսուհանդերձ, վերականգնումը իրական օգուտներ բերաւ։ Ազնուական տուներուն միջեւ պատերազմները նուազեցան, առեւտրական ճամբաները վերստին բացուեցան, եւ հարկերը այլեւս հեռաւոր մայրաքաղաքներ չէին հոսեր, այլ երկրին մէջ կը մնային։ Բնակչութիւնը աճեցաւ, նոր քաղաքներ հիմնուեցան։ Վանքերը, որոնք դժուար դարերուն պահած էին ուսումը, կրցան ընդարձակել իրենց դպրոցներն ու գրչատուները։

Անին՝ հազար ու մէկ եկեղեցիներու քաղաքը

961-ին Աշոտ Գ. արքան արքայական աթոռը փոխադրեց Անի, եւ իր յաջորդները բլուրին վրայի բերդը մայրաքաղաքի վերածեցին։ Սմբատ Բ., որ թագաւորեց 977-էն 989, կառուցեց արտաքին պարիսպները, իսկ Գագիկ Ա. աւարտեց շինարարական ծրագիրը, որ քաղաքին տուաւ տաճարներ, պալատներ, շուկաներ, բաղնիքներ ու կամուրջներ։ Իր ծաղկման գագաթնակէտին՝ տասնմէկերորդ դարու սկիզբը, Անին թերեւս ունէր մօտ հարիւր հազար բնակիչ. այդ թիւով ան իր ժամանակի աշխարհի ամէնէն մեծ քաղաքներուն շարքին կը դասուէր։

Վայրը ինքնին բնական բերդ մըն է. եռանկիւնաձեւ սարահարթ մը, որուն երկու կողմը կը պաշտպանեն խոր ձորեր, իսկ երրորդը կը փակէ աշտարակաւոր կրկնակի պարիսպ մը։ Ներսը փողոցները կը դասաւորուէին գլխաւոր պողոտայի մը շուրջ, եւ ջուրը կը հասնէր կաւէ խողովակներով։ Անին կը գտնուէր Մետաքսի ճամբուն ճիւղերէն մէկուն վրայ, եւ հոն առեւտուր կ՚ընէին Պարսկաստանէն, Բիւզանդիայէն ու Կովկասէն եկած վաճառականներ։ Ասիկա կը բացատրէ թէ՛ քաղաքին հարստութիւնը, թէ՛ շինարարութեան ծաւալը։

Յետագայ հեղինակները Անին կոչած են քառասուն դռներու եւ հազար ու մէկ եկեղեցիներու քաղաք։ Այս թիւերը բանաստեղծական են, ճշգրիտ չեն, բայց հնագէտները պարիսպներուն ներսն ու շուրջը գտած են տասնեակ կրօնական կառոյցներու մնացորդներ, որոնք կը պատկանէին հայկական, վրացական եւ այլ համայնքներու։ 2016-ին աւերակները ընդգրկուեցան ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային ժառանգութեան ցանկին մէջ։

• 961-ին՝ Աշոտ Գ.-ի օրով, դարձաւ Բագրատունեաց մայրաքաղաք
• Երկու կողմէ զայն կը պաշտպանէին ձորերը, իսկ երրորդէն՝ կրկնակի պարիսպը
• Կը գտնուէր Պարսկաստանն ու Բիւզանդիան կապող Մետաքսի ճամբուն ճիւղին վրայ
• 2016-ին ընդգրկուեցաւ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային ժառանգութեան ցանկին մէջ

Ճարտարապետութիւնը եւ արուեստները

Ժամանակաշրջանին ամէնէն հռչակաւոր կառոյցը Անիի մայր տաճարն է, զոր Տրդատ ճարտարապետը աւարտեց մօտ 1001-ին։ Ներսը գործածուած են խրձային մոյթեր եւ սրածայր կամարներ, որոնք դարէ մը աւելի կանուխ կը կանխեն Արեւմտեան Եւրոպայի կոթիք ճարտարապետութեան յատկանիշները, իսկ նաւին համաչափութիւնները բարձրութեան այնպիսի տպաւորութիւն կը ստեղծեն, որ շատ կը գերազանցէ իրական չափերը։ Տրդատի համբաւը սահմաններէն անդին կ՚անցնէր. 989-ի երկրաշարժէն ետք զինք Կոստանդնուպոլիս հրաւիրեցին՝ նորոգելու Սուրբ Սոփիայի կաթողիկէն։

Ուրիշ կառոյցներ ցոյց կու տան, թէ որքա՛ն բազմազան էր Բագրատունեաց ճարտարապետութիւնը։ Փրկիչի կլոր եկեղեցին ժամանակին կը պահէր Կենաց Խաչի մասունք մը։ Անիի շինարարական աւանդութիւնը գոյատեւեց նաեւ հարստութեան անկումէն ետք. Զաքարեաններու օրով՝ 1215-ին, Տիգրան Հոնենց վաճառականին համար կառուցուած Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին պահած է ընդարձակ որմնանկարներ։ Անիէն դուրս՝ տասներորդ դարուն հիմնուած Հաղբատի եւ Սանահինի նման վանքերը եկեղեցիներ, մատենադարաններ, զանգակատուներ եւ ծածկապատ սրահներ կը միաւորեն համալիրներու մէջ, որոնք նոյնքան համալսարան էին, որքան՝ աղօթավայր։

Նոյն դարերուն ծաղկեցան ձեռագրային մանրանկարչութիւնը, խաչքարերու փորագրութիւնը եւ հոգեւոր բանաստեղծութիւնը։ Վանայ լիճի Նարեկավանքի կրօնաւոր Գրիգոր Նարեկացին մօտ 1002-ին ստեղծեց «Մատեան ողբերգութեան» երկը՝ աղօթքներու երկար շարք մը, որ գրաբար հայ գրականութեան ամէնէն կարդացուած գործն է եւ մինչեւ այսօր կ՚արտասանուի։

Բագրատունեաց թագաւորութեան անկման պատճառները

Բագրատունեաց թագաւորութիւնը ինկաւ ներքին պառակտումին եւ կայսերական ճնշումին միացեալ ազդեցութեամբ։ Դէպի արեւելք ընդարձակուող Բիւզանդական կայսրութիւնը 1021-ին միացուց Վասպուրականը, իսկ Յովհաննէս-Սմբատ արքային մահէն ետք պահանջներ դրաւ Անիի վրայ։ 1045-ին բիւզանդական զօրքերը գրաւեցին քաղաքը եւ գահընկէց ըրին երիտասարդ Գագիկ Բ. արքան։ Բիւզանդական վարչութիւնը հայ ազնուականութեան տեղը գրաւեց, քանդեց տեղական պաշտպանական կառոյցները եւ ծանր հարկեր դրաւ նահանգին վրայ։

Հետեւանքները շուտով երեւցան։ 1064-ին սելճուքեան սուլթան Ալփ Արսլան պաշարեց ու գրաւեց Անին, իսկ եօթը տարի ետք Մանազկերտի մէջ Բիւզանդիոնի կրած պարտութիւնը Անատոլիան բացաւ թրքական բնակեցումին։ Հայ ազնուականութիւնը վերցուած ըլլալով՝ տարածաշրջանը պաշտպանելու կարող կազմակերպուած ուժ մը չէր մնացած։ Անին յաջորդական տիրակալներու օրով շարունակեց ապրիլ իբրեւ առեւտրական քաղաք, բայց երկրաշարժերը, առեւտրական ճամբաներուն տեղափոխուիլը եւ մոնկոլական արշաւանքները զայն քիչ-քիչ պարպեցին. 1735-ին, երբ վերջին կրօնաւորներն ալ հեռացան, քաղաքը վերջնականապէս լքուեցաւ։

Այս ցնցումներուն ընթացքին շատ հայեր գաղթեցին հարաւ եւ արեւմուտք, եւ Միջերկրականի ափին՝ Կիլիկիոյ մէջ, հիմնեցին նոր իշխանութիւն մը, որ դարձաւ Կիլիկիոյ Հայկական թագաւորութիւնը։ Իր նաւահանգիստներով եւ խաչակրաց աշխարհին հետ կապերով՝ այդ պետութիւնը հայկական քաղաքական կեանքը շարունակեց եւս երեք հարիւր տարի։

• Գահակալական վէճերն ու հայկական թագաւորութիւններուն քաղաքական մասնատումը
• Բիւզանդիոնի հետեւողական ընդարձակումն ու Անիի վրայ անոր պահանջները
• Տեղական ռազմական ուժերուն տկարացումը բիւզանդական միացումէն ետք
• Սելճուքեան ներխուժումները, որոնք յաջորդեցին Անիի 1045-ի գրաւումին

Բագրատունեաց դարաշրջանին ժառանգութիւնը

Բագրատունեաց Հայաստանը յաճախ կը կոչուի միջնադարեան հայ մշակոյթի ոսկեդար, եւ այդ անունը արդարացի է։ Մէկուկէս դարու ընթացքին երկիրը տուաւ ճարտարապետներ, որոնց գործը ազդեց իր սահմաններէն շատ հեռու կատարուած շինարարութեան վրայ, բանաստեղծներ, որոնց տողերը մինչեւ այսօր կ՚արտասանուին, եւ վանական դպրոցներ, ուր կը պատրաստուէին աստուածաբանութեան, իմաստասիրութեան եւ մաթեմաթիկայի գիտնականներ։ Այսօր թանգարաններուն մէջ իբրեւ դասական հայկական արուեստ ցուցադրուածին մեծ մասը ճիշդ այս շրջանէն է։

Անիի աւերակները, որոնք այսօր կը գտնուին Հայաստանի հետ գոց սահմանին թրքական կողմը, կը մնան զօրաւոր խորհրդանիշ մը։ Միջազգային կառոյցներու աջակցութեամբ կատարուած պահպանման աշխատանքները կայունացուցած են քանի մը կառոյց, եւ վայրը կը գրաւէ պատմաբաններ ու այցելուներ ամբողջ աշխարհէն։ Ամայի սարահարթին վրայ առանձին կանգնած եկեղեցիներու ուրուագիծը հայոց պատմութեան ամէնէն շատ լուսանկարուած պատկերներէն է։

Աշակերտներուն համար այս շրջանը ուշադիր ուսումնասիրութեան արժանի է, որովհետեւ ցոյց կու տայ թէ՛ ինչ կրնար իրագործել հայ ընկերութիւնը, երբ իր ճակատագիրը ինք կը տնօրինէր, թէ՛ որքա՛ն շուտ այդ նուաճումները խոցելի դարձան, երբ անոր քաղաքական կառոյցները քանդուեցան։ Անիի պատմութիւնը դաս մըն է այն մասին, թէ հաստատութիւններն ու մշակոյթը ինչպէ՛ս կախեալ են իրարմէ։