Աւետիք Իսահակեան

Վաղ տարիներ եւ կրթութիւն

Աւետիք Իսահակեան ծնած է 1875-ի Հոկտեմբեր 30-ին, Ալեքսանդրապոլ՝ այսօրուան Կիւմրին, համեստ միջոցներով ապրող ընտանիքի մը մէջ։ Քաղաքը հայ արհեստի, երաժշտութեան ու հումորի աշխոյժ կեդրոն մըն էր։ Անոր փողոցի երգերն ու աշուղական աւանդութիւնը մնայուն հետք ձգեցին բանաստեղծին ռիթմի ու բառի զգացողութեան վրայ։

Ան ուսանեցաւ Էջմիածինի Գէորգեան ճեմարանին մէջ, որ հայկական առաջատար հոգեւոր ու կրթական հաստատութիւնն էր։ Հոն ան հիմնաւոր գիտելիքներ ստացաւ գրաբարի, պատմութեան եւ աստուածաբանութեան մէջ։ Ապա մեկնեցաւ Գերմանիա եւ Լայպցիկի համալսարանին մէջ հետեւեցաւ գրականութեան ու իմաստասիրութեան դասախօսութիւններու։ Հոն ան իւրացուց եւրոպական ռոմանթիզմը եւ այն ատեն նորաձեւ յոռետեսական իմաստասիրութիւնը։

Իր առաջին հատորը՝ «Երգեր ու վէրքեր», լոյս տեսաւ 1897-ին եւ անմիջապէս յաջողութիւն գտաւ։ Սիրոյ, բաժանումի եւ հայրենաբաղձութեան իր կարճ քնարերգութիւնները շուտով երգի վերածուեցան։ Անոնցմէ քանի մը հատը այնքան տարածուեցան, որ հեղինակին անունը մոռցուեցաւ ժողովուրդին յիշողութեան մէջ։

Գրական ասպարէզ եւ պանդխտութիւն

Կովկաս վերադառնալով՝ Իսահակեան միացաւ «Վերնատուն» խմբակին, որ Թիֆլիսի մէջ Յովհաննէս Թումանեանի շուրջ հաւաքուած էր, եւ հոն կապեց ցկեանս բարեկամութիւններ։ Քաղաքական գործունէութեան պատճառով ան կասկածի տակ ինկաւ։ 1908-ին ձերբակալուեցաւ հայ քաղաքական գործիչներու զանգուածային դատավարութեան առնչութեամբ, մօտ վեց ամիս մնաց Մետեխի բանտին մէջ եւ 1909-ին գրաւականով ազատ արձակուեցաւ։

1911-ին ան ձգեց Ռուսական կայսրութիւնը եւ երկար տարիներ ապրեցաւ արտասահման՝ տարբեր ժամանակներ Պերլինի, Վենետիկի, Վիեննայի ու Փարիզի մէջ։ Ան չդադրեցաւ գրելէ եւ դարձաւ հայ գաղթօճախի մշակոյթին կարեւոր դէմքերէն մէկը, մանաւանդ 1915-էն ետք, երբ կը ջանար օգնել վերապրողներուն եւ կենդանի պահել համայնքին գրական կեանքը։ 1926-ին վերադարձաւ Խորհրդային Հայաստան ու մնաց չորս տարի, սակայն 1930-ին դարձեալ մեկնեցաւ Փարիզ։

1936-ին ան վերջնականապէս վերադարձաւ Խորհրդային Հայաստան։ Զինք պատիւներով ընդունեցին եւ ընտրեցին Գիտութիւններու ակադեմիայի անդամ, իսկ 1946-էն ան նախագահեց Հայաստանի գրողներու միութիւնը։ Մինչեւ կեանքին վերջը ան գրեց արձակ պատումներ, առակներ ու քնարերգութիւններ։

Գլխաւոր երկեր

«Աբու Լալա Մահարի»-ն, գրուած 1909–1911-ին, իր ամէնէն ծանօթ պոէմն է։ Միջնադարեան Պաղտատի հարուստ բանաստեղծ մը, զզուած մարդոց դաժանութենէն ու կեղծաւորութենէն, կը լքէ քաղաքը եւ իր ուղտերու քարաւանով կը մեկնի անապատ։ Ճամբան ան կը խորհրդածէ ազատութեան, հասարակութեան ու մահուան մասին։ Պոէմը թարգմանուած է բազմաթիւ լեզուներու, եւ զայն հիացումով ընդունած են բազմաթիւ գրողներ։

«Երգեր ու վէրքեր»-ը՝ իր առաջին հատորը, կը մնայ իր քնարական համբաւին հիմքը։ Թափառական պանդուխտի կամ դրան առջեւ սպասող մօր պատկերով սկսող բանաստեղծութիւնները շատ պարզ բառերով ուժեղ յոյզ կը ստեղծեն։ Ատոր համար է, որ անոնցմէ այդքան շատեր մտան հայ երգիչներու երգացանկը։

Ան գրեց նաեւ աւանդութեան ու պատմութեան վրայ յենած պատմողական գործեր, անոնց կարգին՝ «Ուստա Կարօ» անաւարտ վէպը, ինչպէս նաեւ առակներու ու արձակ պատումներու ամբողջ շարք մը։ Անոնց մէջ ան կը քննէր հայ ժողովրդական հաւատալիքները, միջնադարեան զրոյցներու նիւթը եւ այն բարոյական հարցերը, որոնք զինք զբաղեցուցին ամբողջ կեանքին ընթացքին։

• «Երգեր ու վէրքեր», բանաստեղծութիւններու հատոր, 1897
• «Աբու Լալա Մահարի», իմաստասիրական պոէմ, 1909–1911
• «Լիլիթ»-ը եւ աւանդութեան վրայ յենած այլ պոէմներ
• «Ուստա Կարօ», անաւարտ վէպ
• Բազմաթիւ առակներ եւ արձակ պատումներ

Նիւթեր եւ ոճ

Կարօտը Իսահակեանի մեծ նիւթն է՝ կարօտ կորսուած տան, կորսուած սիրոյ կամ աւելի մաքուր կեանքի մը։ Ան իր կեանքին մեծ մասը անցուց Հայաստանէն հեռու, ուստի իր գործին մէջ պանդխտութիւնը վերացական նիւթ մը չէ, այլ ամէնօրեայ վիճակ։ Ասիկա իր բանաստեղծութիւններուն տուաւ առանձին արձագանգ մը՝ ցրուած ժողովուրդի մը համար։

Իր գրելաձեւը առաջին հայեացքով շատ պարզ է։ Ան կը գործածէր կարճ տողեր, կրկնութիւններ, ուղղակի դիմումներ եւ ժողովրդական երգի բառապաշարը, ու կը խուսափէր բարդ փոխաբերութիւններէ։ Երգահանները դիւրութեամբ երաժշտութեան կը դնէին այս բանաստեղծութիւնները, որովհետեւ անոնց ռիթմը արդէն երաժշտական էր։ Տասնեակ հայկական ռոմանսներ գրուած են իր խօսքերուն վրայ։

Այս պարզութեան դիմաց կը կանգնի «Աբու Լալա Մահարի»-ի իմաստասիրական հաւակնութիւնը։ Հոն ան կը դիմագրաւէ արդարութեան, մահկանացու ըլլալու եւ մարդկային արժէքի հարցերը։ Իր գործին լայնութիւնը կու գայ ճիշդ այս զուգորդումէն՝ փոքր քնարերգութեան եւ մեծ խորհրդածութեան։

Վերջին տարիներ եւ ժառանգութիւն

Իսահակեան մահացաւ Երեւանի մէջ, 1957-ի Հոկտեմբեր 17-ին՝ իր ութսուներկուերորդ տարեդարձէն քիչ առաջ, եւ թաղուեցաւ Կոմիտասի անուան պանթէոնին մէջ։ Այդ ատեն ան արդէն կենդանի կամուրջ մըն էր նախայեղափոխական գրական աշխարհին եւ յետպատերազմեան Խորհրդային Հայաստանին միջեւ։ Զինք կը յարգէին բոլոր սերունդներու գրողները։

Երեւանի իր տուն-թանգարանը կը պահէ անոր գրադարանն ու ձեռագիրները։ Իր անունը կը կրեն փողոցներ, վարժարաններ եւ կարեւոր գրական մրցանակ մը։ Կիւմրին՝ իր ծննդավայրը, զինք կը նկատէ իր խորհրդանշական դէմքերէն մէկը։

Ամէնէն առաջ ան կ՚ապրի երգին մէջ։ Հայ երգիչներ, երգչախումբեր ու աշակերտներ կը շարունակեն երգել իր տողերը՝ յաճախ առանց գիտնալու, թէ ո՛վ գրած է զանոնք։ Թերեւս ժողովրդական ոճով գրող բանաստեղծ մը ասկէ աւելի բան չէր կրնար փափաքիլ։