Եղիշէ Չարենց

Վաղ տարիներ Կարսի մէջ

Եղիշէ Չարենց ծնաւ 1897-ի Մարտ 13-ին Կարս, Եղիշէ Սողոմոնեան անունով։ Կարսը բերդաքաղաք մըն էր, որ այն ատեն Ռուսական կայսրութեան կը պատկանէր եւ մեծաթիւ հայ բնակչութիւն ունէր։ Ընտանիքը հոն եկած էր Պարսկահայքէն եւ գորգի ու կտաւի համեստ առեւտուր կ՚ընէր։ Տղան յաճախեց տեղւոյն հայկական վարժարանը եւ շատ կը կարդար. դասական հայ բնագիրներուն կողքին ան յայտնաբերեց նաեւ ռուս խորհրդապաշտներուն բանաստեղծութիւնը։

Ան սկսաւ հրատարակել դեռ պատանի եւ որդեգրեց Չարենց գրչանունը, որ սովորաբար կը կապեն չարիք կամ նեղութիւն նշանակող բառի մը հետ։ Իր առաջին լուրջ գործը՝ Երեք երգ տխրադալուկ աղջկան շարքը, լոյս տեսաւ 1914-ին։ Հոն արդէն կ՚երեւէր երաժշտական, պատկերներով առաջնորդուող ոճ մը, որ չէր նմաներ ժամանակի հայ ոտանաւորին սովորական ձեւերուն։

1915-ին, տասնութ տարեկանին, ան կամաւոր արձանագրուեցաւ Վանի ճակատին վրայ գործող հայկական ջոկատի մը մէջ եւ ականատես եղաւ օսմանահայութեան տեղահանութիւններուն ու ջարդերուն։ Այդ փորձառութենէն ծնաւ Դանթէական առասպելը՝ 1916-ին հրատարակուած երկար քերթուած մը։ Ան պատերազմը կը ներկայացնէ առանց հերոսական զարդի եւ Հայոց ցեղասպանութեան ամէնէն կանուխ գրական արձագանգներէն մէկն է։

Յեղափոխութիւն եւ գրական ասպարէզ

Ռուսական յեղափոխութենէն ետք Չարենց պաշտպանեց պոլշեւիկները, կարճ ժամանակ ծառայեց Կարմիր բանակին մէջ եւ անցաւ Մոսկուա։ Հոն ուսանեցաւ եւ իւրացուց 1920-ականներու սկիզբի յառաջապահ հոսանքները։ Փորձեց ազատ ոտանաւոր, կոտրտուած շարահիւսութիւն, կոլաժ եւ տպագրական խաղեր, եւ որոշ ժամանակ գլխաւորեց խումբ մը, որ կը պահանջէր հին հայ գրական սովորոյթներէն ամբողջովին խզուիլ։

Ապա վերադարձաւ խորհրդային Հայաստան եւ ղեկավար դեր ստանձնեց անոր նոր մշակութային հաստատութիւններուն մէջ. 1928-էն 1935 աշխատեցաւ Հայաստանի Պետական հրատարակչութեան մէջ։ Ան բնագիրներ խմբագրեց, երիտասարդ գրողներ քաջալերեց եւ բարձր տպագրական որակ պահանջեց։ Կը հաւատար, որ փոքր ազգ մը աւելի պէտք ունի գերազանց գիրքերու, քան կարգախօսներու։

Նոր կարգերուն հանդէպ իր խանդավառութիւնը անկեղծ էր, բայց երբեք միագիծ։ Յեղափոխական քերթուածներուն կողքին ան կը շարունակէր գրել խորապէս անձնական քնարերգութիւն՝ սիրոյ, յիշողութեան, յոգնութեան եւ տարակոյսի մասին։ Կը պաշտպանէր նաեւ ազգային աւանդութեան արժէքը, երբ արդէն վտանգաւոր կը դառնար զայն պաշտպանելը։

Գլխաւոր երկեր

Երկիր Նաիրի վէպը, գրուած 1921-էն 1925 եւ հրատարակուած 1926-ին, իր ամէնէն յաւակնոտ արձակ գործն է։ Դէպքերը տեղի կ՚ունենան գաւառական հայ քաղաքի մը մէջ՝ աղէտին նախօրեակին։ Վէպը երգիծանքն ու ողբերգութիւնը կը միացնէ արդիապաշտ պատումի խաղերուն եւ կը քննէ այն պատրանքները, որոնք հերոսները ունին իրենց եւ իրենց ազգին մասին։ Զայն լայնօրէն կը նկատեն առաջին արդիապաշտ հայ վէպը։

Գիրք ճանապարհի, հրատարակուած 1933-ին, կը հաւաքէ իր հասուն բանաստեղծութիւնը։ Հոն կան պատմական խոկումներ, քնարական շարքեր եւ պարսկական ձեւերէն ներշնչուած քառեակներու բաժին մը։ Հրատարակութենէն քիչ ետք պաշտօնական քննադատները գիրքին վրայ յարձակեցան, եւ յետագայ տարիներուն ան դարձաւ իր դէմ գործածուած գլխաւոր փաստը։

Կարճ քերթուածներէն մէկը, որ կը սկսի Ես իմ անուշ Հայաստանի արեւահամ բառն եմ սիրում տողով, հաւանաբար արդի հայ գրականութեան ամէնէն շատ անգիր սորվուած բնագիրն է։ Լեռներու, հին գիրերու եւ տեւական վիշտի անոր պատկերները մինչեւ այսօր կը մէջբերուին դպրոցական հանդէսներու, համերգներու եւ ոգեկոչումներու ժամանակ։

• Դանթէական առասպել, երկար քերթուած, 1916
• Երկիր Նաիրի, վէպ, 1926
• Գիրք ճանապարհի, բանաստեղծական ժողովածու, 1933
• Ռուբայաթ եւ այլ քառեակներու շարքեր
• Ես իմ անուշ Հայաստանի արեւահամ բառն եմ սիրում, քնարական քերթուած, 1920–21

Նիւթեր եւ ոճ

Չարենց կը գրէր ինչպէս մարդ մը, որ հրապարակաւ կը վիճի ինքն իր հետ։ Նոր ապագայի հաւատքը կը նստի աւերուածին ողբին կողքին, հաւաքականութեան փառաբանանքը՝ սուր անհատական ձայնի մը կողքին։ Այս լարումն է, որ ուժ կու տայ իր բանաստեղծութեան եւ զայն շատ աւելի հետաքրքրական կը դարձնէ, քան իր շուրջը գրուող ինքնավստահ քաղաքական ոտանաւորը։

Արհեստի տեսակէտէն ան իր լեզուին մեծ նորարարն էր։ Ընդարձակեց հայ տաղաչափութեան սահմանները, նոր բարդ բառեր ստեղծեց, հնարքներ փոխ առաւ ռուս ապագայապաշտներէն ու ֆրանսացի խորհրդապաշտներէն, եւ ազատօրէն կ՚երթեւեկէր միջնադարեան հայ ձեւերու եւ արմատապէս արդի ձեւերու միջեւ։ Յաջորդ բանաստեղծները իրմէ սորվեցան, որ հայերէնը կրնայ ընել այն ամէնը, ինչ որ կ՚ընէ մեծ եւրոպական գրականութիւն մը։

Յիշողութիւնը իր մշտական նիւթն է։ Արեւմտահայաստանի կորսուած քաղաքները, Մեսրոպ Մաշտոցի այբուբենը, Անիի աւերակները եւ 1915-ի վերապրողները անընդհատ կը վերադառնան իր գործին մէջ։ Անոնց ետին կայ համոզում մը. ազգը միասին կը պահէ այն, զոր կը մերժէ մոռնալ։

Վերջին տարիներ

1930-ականներու սկիզբէն Չարենց հետզհետէ աւելի յաճախ թիրախ դարձաւ պաշտօնական քննադատութեան, որ զինք կ՚ամբաստանէր ազգայնականութեան եւ ձեւապաշտութեան մէջ. ասոնք ժամանակին սովորական մեղադրանքներն էին։ Ան կորսնցուց հրատարակչական պաշտօնը, իր գիրքերը շրջանառութենէ հանուեցան, եւ ինք հսկողութեան տակ առնուեցաւ։ Առողջութիւնը տկարացաւ, եւ ան շարունակեց գրել գլխաւորաբար դարակին համար։

Ան ձերբակալուեցաւ 1937-ի ամրան, երբ զանգուածային բռնաճնշումները տարածուած էին ամբողջ Խորհրդային Միութեան մէջ։ Զինք բանտարկեցին Երեւան, եւ ան բանտին մէջ մահացաւ 1937-ի Նոյեմբեր 27-ին, քառասուն տարեկանին։ Թաղման վայրը անյայտ է, եւ ոչ մէկ գերեզման երբեւէ ճշդուած է։

Ստալինի մահէն ետք, 1954-ին, Անաստաս Միկոյեան հրապարակաւ պահանջեց Չարենցի արդարացումը, եւ 1955-ին բանաստեղծը պաշտօնապէս արդարացուեցաւ. իր գործերը նորէն սկսան տպագրուիլ։ Զտումներուն տարիներուն բարեկամներն ու ընտանիքը պահած էին ձեռագիրները. անոնց մէջ, ինչպէս կը պատմուի, կային ապահովութեան համար հողին տակ թաղուած թուղթեր։ Անոնց շնորհիւ ուսումնասիրողները կրցան վերականգնել արգիլուած գործերուն մեծ մասը։

Ժառանգութիւն

Այսօր Չարենցը կը նկատուի քսաներորդ դարու հայ գրականութեան առանցքային դէմքը։ Ան կամուրջ եղաւ Թումանեանի ժողովրդական արմատներով աւանդութեան եւ Պարոյր Սեւակի ու յաջորդ սերունդներու հարցադրող արդի բանաստեղծութեան միջեւ։ Երեւանի իր տունը թանգարան է, իսկ մայրաքաղաքէն արեւելք, ճամբուն վրայ կանգնած Չարենցի կամարը կը շրջանակէ Արարատի նշանաւոր տեսարանը։

Իր ճակատագիրը զինք խորհրդանիշ ալ դարձուց։ Ան հաւատաց խորհրդային ծրագիրին եւ անկէ ալ կործանեցաւ, ուստի իր կեանքը յաճախ կ՚ուսումնասիրեն իբրեւ օրինակ, թէ ի՛նչ գին վճարեց փոքր ազգի մը մշակոյթը զտումներուն պատճառով։ Այսօրուան աշակերտները սովորաբար կը ծանօթանան թէ՛ քերթուածներուն, թէ՛ այս պատմութեան՝ միասին։