Քրիստոնէութեան ընդունումը Հայաստանի մէջ (301 թ.)
Ըստ հայ աւանդութեան, 301 թուականին Տրդատ Գ. թագաւորը մկրտուեցաւ Գրիգոր Լուսաւորիչի ձեռքով եւ քրիստոնէութիւնը հռչակեց իր թագաւորութեան կրօնը։ Թուականը աւանդական է, ոչ հաստատուած, եւ շատ պատմաբաններ դարձը կը դնեն 314-ին աւելի մօտ։ Երկու թուագրումով ալ Հայաստան աշխարհի առաջին պետութիւնն էր, որ այս քայլը առաւ. Հռոմ քրիստոնէութիւնը իր պետական կրօնը պիտի դարձնէր տակաւին քանի մը տասնամեակ ետք։ Հետեւանքները հասան հայ կեանքի ամէն մարզ՝ ճարտարապետութենէն ու օրէնքէն մինչեւ այբուբենի յետագայ ստեղծումը։
- Հեղինակ
- Armat-ի խմբագրական կազմ
- Թարմացուած է
- Ընթերցումի տեւողութիւն
- 8 վայրկեան ընթերցում
Համառօտ
Ըստ հայ աւանդութեան, 301 թուականին Տրդատ Գ. թագաւորն ու արքունիքը մկրտուեցան Գրիգոր Լուսաւորիչի ձեռքով, եւ քրիստոնէութիւնը դարձաւ Հայոց թագաւորութեան պաշտօնական կրօնը։ Փոփոխութիւնը վերէն եկաւ. մեհեաններու կալուածները անցան նոր եկեղեցիին, կաթողիկոսական աթոռը հաստատուեցաւ Էջմիածին, իսկ 325-ին հայ եպիսկոպոսներ արդէն ներկայ էին Նիկիոյ ժողովին։ Թուականը ինքնին վիճելի է. կարգ մը պատմաբաններ կ՚առաջարկեն 314-ին աւելի մօտ ժամանակ մը։ Երկու թուագրումով ալ Հայաստան այդ քայլը առած ամէնէն վաղ պետութիւնն էր՝ Հռոմէն քանի մը տասնամեակ առաջ։ Ամէնէն հեռահաս հետեւանքը դար մը ետք եկաւ. հայերէն Սուրբ Գիրքի կարիքը ուղղակի տարաւ հայոց այբուբենի ստեղծումին։
Հիմնական իրողութիւններ
- Աւանդական թուական
- 301, ոմանք կ՚առաջարկեն մօտ 314
- Թագաւոր
- Տրդատ Գ., Արշակունի արքայատոհմէն
- Առաջին եպիսկոպոս
- Գրիգոր Լուսաւորիչ
- Մայրաթոռ
- Էջմիածին, հիմնուած՝ դարձէն անմիջապէս ետք
- Եկեղեցական ընտանիք
- Արեւելեան Ուղղափառ, ոչ-քաղկեդոնական
- Գլխաւոր աղբիւր
- Ագաթանգեղոսի «Հայոց պատմութիւնը»
Հայաստանը դարձէն առաջ
Երրորդ դարուն Հայաստանը կը կառավարէր Արշակունի արքայատոհմը, եւ երկիրը սեղմուած էր Հռոմէական կայսրութեան ու Սասանեան Պարսկաստանի միջեւ։ Պաշտօնական կրօնը իրանական զրադաշտական պաշտամունքը կը միախառնէր աւելի հին տեղական ու հելլենիստական տարրերու հետ։ Աշտիշատի, Բագաւանի եւ Անի-Կամախի մեծ մեհենական համալիրները ունէին կալուածներ, քուրմեր ու գանձարաններ, իսկ նախարարական տոհմերը անոնցմէ կը քաղէին թէ՛ դիրք, թէ՛ եկամուտ։ Ուրեմն կրօնը անձնական հարց չէր, այլ թագաւորութեան քաղաքական կառոյցին մէկ մասը։
Սակայն քրիստոնէութիւնը որոշ ժամանակէ ի վեր արդէն ներկայ էր երկրին մէջ։ Երկրորդ ու երրորդ դարերուն միսիոնարներ Հայաստան հասած էին Սուրիայէն եւ Կապադովկիայէն եկող առեւտրական ճամբաներով։ Հայ աւանդութիւնը եկեղեցին կը կապէ Թադէոս ու Բարթողիմէոս առաքեալներուն, եւ ասոր համար է, որ եկեղեցին կը կոչուի առաքելական։ Քաղաքներուն մէջ եւ նախարարական կարգ մը տուներու քով հաւատացեալներու համայնքներ կային արքայական որեւէ որոշումէ շատ առաջ։
224-ին Պարսկաստանի մէջ իշխանութեան եկած Սասանեան արքայատոհմը աւելի յարձակողական զրադաշտականութիւն մը կը պարտադրէր իր դրացիներուն։ Ուստի հայ թագաւորի մը համար քրիստոնէութիւն ընդունիլը կրօնական որոշում էր, բայց նաեւ քաղաքական իմաստ ունէր. ան յստակ գիծ մը կը քաշէր Հայաստանի եւ արեւելեան սահմանին վրայ գտնուող մեծ ուժին միջեւ։
Ընդունումին պատճառները
Ամէնէն յաճախ յիշուող պատճառը արտաքին քաղաքականութիւնն է։ Վերը յիշուած Սասանեան արքայատոհմը զրադաշտականութիւնը դարձուց պետական գաղափարախօսութիւն եւ ճնշում բանեցուց նաեւ իր դրացիներուն վրայ։ Հայ արքունիքին համար ասիկա կը նշանակէր, որ նոյն կրօնը դաւանիլը կանուխ թէ ուշ պիտի վերածուէր քաղաքական ենթակայութեան։ Քրիստոնէութիւնը ընդունելով՝ Հայաստան յստակ սահման մը կը գծէր իր եւ արեւելեան մեծ ուժին միջեւ, առանց կրօնով նոյնանալու Հռոմին հետ, որ տակաւին կը հալածէր քրիստոնեաները։
Երկրորդ պատճառը ներքին էր. քրիստոնէութիւնը Հայաստանի մէջ արդէն յենարան ունէր՝ վերը նկարագրուած քաղաքային եւ նախարարական տուներու համայնքներուն մէջ։ Ուրեմն արքայական որոշումը բոլորովին անծանօթ հաւատք մը չէր ներմուծեր. ան պետական կարգավիճակ կու տար արդէն տարածուող հաւատքի մը։ Ասիկա կը բացատրէ, թէ ինչո՛ւ փոփոխութիւնը այդքան արագ արմատացաւ. չորրորդ դարու կէսերուն եկեղեցական լիարժէք աստիճանակարգ մը արդէն կը գործէր։
Երրորդ պատճառը տնտեսական ու վարչական է, եւ ատիկա է, որ ընդունումը կը դարձնէ իշխանութեան վերաբաշխում, եւ ոչ միայն հաւատքի փոփոխութիւն։ Երբ վերը յիշուած մեհեաններու կալուածները անցան եկեղեցիին, անոնց հետ հարստութիւնն ալ անցաւ նոր հաստատութեան մը, որուն գլուխը քանի մը սերունդ մնաց Գրիգորի ընտանիքին մէջ եւ որ սերտօրէն կապուած էր արքունիքին։
Սակայն աղբիւրները չեն արտօներ այս պատճառները իրարու հետ կշռել կամ զանոնք անձնական համոզումէն զատել։ Դարձին գլխաւոր պատմողական աղբիւրը՝ Ագաթանգեղոսի «Հայոց պատմութիւնը», գրուած է իր նկարագրած դէպքերէն աւելի քան դար մը ետք եւ ընդունումը կը ներկայացնէ իբրեւ հրաշքով բժշկութեան հետեւանք, ոչ թէ պետական հաշիւ։ Քաղաքական ու տնտեսական մեկնաբանութիւնը յետագայ ընթերցում է՝ հիմնուած այն բանին վրայ, որ գիտենք այդ ժամանակին մասին։ Ուստի ամէնէն զգոյշ ձեւակերպումը այս է. այս գործօնները միասին ազդած են, եւ անոնց կարեւորութեան կարգը կը մնայ վիճելի։
- Արտաքին. սահմանազատում Սասանեան Պարսկաստանէն, որ զրադաշտականութիւնը դարձուցած էր պետական գաղափարախօսութիւն
- Ներքին. քրիստոնեայ համայնքներ, որոնք արդէն կային քաղաքներուն մէջ եւ նախարարական տուներու քով
- Տնտեսական. մեհեաններու կալուածներուն ու եկամուտներուն անցումը նոր եկեղեցիին
- Չլուծուած. աղբիւրները չեն արտօներ այս գործօնները կարեւորութեան կարգով դասաւորել
Գրիգոր Լուսաւորիչ եւ Տրդատ թագաւոր
Աւանդական պատումը մեզի հասած է Ագաթանգեղոս պատմիչին միջոցով։ Կապադովկիոյ մէջ քրիստոնեայ դաստիարակուած Գրիգոր մտաւ Տրդատ Գ. թագաւորին ծառայութեան, բայց մերժեց մասնակցիլ հեթանոսական զոհաբերութեան։ Թագաւորը իմացաւ նաեւ, որ Գրիգոր իր հայրը սպաննողին որդին էր, եւ զայն նետել տուաւ Արտաշատի խոր վիրապը՝ այն տեղը, որ կը յիշուի իբրեւ Խոր Վիրապ։ Գրիգոր հոն տարիներ ապրեցաւ՝ բարեպաշտ կնոջ մը գաղտնի բերած սնունդով։
Պատմութիւնը կը շարունակուի Հռիփսիմէի, Գայեանէի եւ անոնց ընկերուհիներուն նահատակութեամբ։ Քրիստոնեայ կիներու այս խումբը փախած էր Հռոմէական կայսրութեան հալածանքէն եւ մերժեց թագաւորին պահանջները։ Անոնց մահէն ետք Տրդատ ծանր հիւանդութեան մը բռնուեցաւ, զոր աղբիւրները կը նկարագրեն իբրեւ վարազի կերպարանափոխութիւն։ Իր քոյրը՝ Խոսրովիդուխտ, կրկին ու կրկին երազին մէջ տեսաւ, որ միայն Գրիգոր կրնար զինք բժշկել, եւ թագաւորը հրամայեց բանտարկեալը ազատ արձակել։
Գրիգոր դուրս ելաւ, բժշկեց թագաւորը եւ քարոզեց արքունիքին։ Տրդատ մկրտուեցաւ իր ընտանիքին ու նախարարներուն հետ, մեհեաններու կալուածները յանձնուեցան եկեղեցիին, եւ Գրիգոր Կապադովկիոյ Կեսարիոյ մէջ ձեռնադրուեցաւ Հայաստանի առաջին եպիսկոպոս։ Պատմաբանները հրաշալի մանրամասնութիւնները կը նկատեն պատումին յետագայ մշակումը, բայց կ՚ընդունին էականը. թագաւոր մը եւ իր աւագանին դարձի եկան, եւ փոփոխութիւնը վերէն պարտադրուեցաւ։
Ազգային եկեղեցին կը կազմաւորուի
Դարձին յաջորդեց շինարարութիւնը։ Աւանդութեան համաձայն, Գրիգոր տեսիլք մը տեսաւ. Քրիստոս ոսկեայ մուրճով զարկաւ գետնին՝ ցոյց տալով առաջին մայր տաճարին տեղը։ Ասկէ ծագեցաւ Էջմիածինի անունը, որ կը նշանակէ՝ տեղը, ուր Միածինն իջաւ։ Էջմիածին մինչեւ այսօր Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ հոգեւոր կեդրոնն է եւ Կաթողիկոսին աթոռը։
Նախկին մեհեաններու տեղերը եկեղեցիներ դարձան, եւ անոնց եկամուտները անցան նոր հաստատութեան։ Կաթողիկոսական աթոռը քանի մը սերունդ մնաց Գրիգորի ընտանիքին մէջ, ինչ որ եկեղեցին սերտօրէն կապեց թագաւորութեան ազնուականութեան։ 325-ին հայ եպիսկոպոսներ մասնակցեցան Նիկիոյ ժողովին. ասիկա ցոյց կու տայ, որ նոր եկեղեցին սկիզբէն ճանչցուած էր աւելի լայն քրիստոնեայ աշխարհին կողմէ։
Ամէնէն հեռահաս հետեւանքը երեւցաւ դար մը ետք։ Պատարագն ու Սուրբ Գիրքը տակաւին կը կարդացուէին յունարէն եւ ասորերէն, եւ սովորական հայերը չէին կրնար հետեւիլ իրենց իսկ պաշտամունքին։ Այս բացը ուղղակի տարաւ Մեսրոպ Մաշտոցի գործին եւ մօտ 405-ին հայոց այբուբենի ստեղծումին, որուն յաջորդեցին Աստուածաշունչի թարգմանութիւնը եւ հայ դպրութեան ոսկեդարը։
- Էջմիածին հիմնուեցաւ իբրեւ առաջին մայր տաճար եւ մայրաթոռ
- Մեհեաններու կալուածները անցան եկեղեցիին
- Հայ եպիսկոպոսներ ներկայ էին Նիկիոյ ժողովին՝ 325-ին
- Հայերէն Սուրբ Գիրքի կարիքէն կը ծնի 405-ի այբուբենը
Ինքնուրոյն քրիստոնէական աւանդութիւն մը
451-ին Քաղկեդոնի ժողովը Քրիստոսի աստուածային ու մարդկային բնութիւններուն յարաբերութիւնը սահմանեց այնպիսի բանաձեւով, զոր Հայ Եկեղեցին չընդունեց։ Հայ եպիսկոպոսները ժողովին ներկայ չէին. անոնք զբաղած էին Պարսկաստանի դէմ պատերազմով, որ նոյն տարին իր գագաթնակէտին հասաւ Աւարայրի մէջ։ Եկեղեցին աւելի ուշ պաշտօնապէս մերժեց քաղկեդոնական բանաձեւը։ Այսպիսով Հայաստան կը պատկանի Արեւելեան Ուղղափառ եկեղեցիներու ընտանիքին՝ ղպտի, ասորի եւ եթովպական աւանդութիւններուն կողքին։
Այս անկախութեան շնորհիւ Հայ Եկեղեցին ունեցաւ իր սեփական տօնացոյցը, պատարագը, երգեցողութիւնն ու ճարտարապետութիւնը։ Հայկական եկեղեցիները սովորաբար ամփոփ քարաշէն կառոյցներ են՝ թմբուկի վրայ բարձրացող կոնաձեւ գմբէթով։ Այս ձեւը մշակուեցաւ վաղ միջնադարուն եւ կրկնուեցաւ աւելի քան հազար տարի։ Ծաղկազարդ ձեռագիրները, խաչքար կոչուած քանդակուած խաչարձանները եւ երաժշտական նշանագրութեան ինքնատիպ դրութիւն մը՝ բոլորն ալ աճեցան նոյն աւանդութենէն։
Եկեղեցին կը գործէր հայերը բաժնող բոլոր քաղաքական սահմաններէն անդին, ուստի այն երկար դարերուն, երբ հայկական պետութիւն չկար, ան եղաւ միաւորող հաստատութիւնը։ Վանքերը միաժամանակ դպրոց էին, մատենադարան ու ատեան, եւ անոնց գրչատուները պահպանեցին այն ձեռագիրները, որոնք այսօր կը լեցնեն Մատենադարանը։
Թուականը պատմաբաններուն աչքով
301 թուականը կու գայ հայ աւանդութենէն եւ լայնօրէն ընդունուած է իբրեւ պաշտօնական թուական։ Այդպէս ալ նշուեցաւ 2001-ին, երբ Հայաստան տօնեց քրիստոնէութեան հազար եօթը հարիւրամեակը։ Ոմանք 314-ին աւելի մօտ թուական մը կ՚առաջարկեն՝ դարձը կապելով Տրդատի գահակալութեան հռոմէական ճանաչումէն ետքի շրջանին եւ Միլանի հրովարտակին։ Վկայութիւնները չեն բաւեր վերջնական եզրակացութեան մը համար, որովհետեւ Ագաթանգեղոս գրած է իր նկարագրած դէպքերէն շատ աւելի քան դար մը ետք։
Վէճի առարկայ չէ, որ Հայաստան քրիստոնէութիւնը պետական կրօն ընդունեց որեւէ այլ թագաւորութենէ աւելի կանուխ, եւ որ չորրորդ դարու կէսերուն փոփոխութիւնը այնքան ամբողջական էր, որ լիարժէք եկեղեցական աստիճանակարգ մը կը գործէր։ Այս վէճը աշակերտներուն համար օգտակար օրինակ է, թէ պատմաբանները ինչպէ՛ս կը կշռեն ազգային աւանդութիւնը՝ զայն դուրսէն եկած վկայութիւններուն հետ բաղդատելով եւ առանց մէկը կամ միւսը պարզապէս մերժելու։
Դէպքերուն վայրերը մինչեւ այսօր կ՚երեւին բնաշխարհին մէջ։ Խոր Վիրապ կը կանգնի Արարատ լերան դիմաց, իսկ Էջմիածինի տաճարները Հռիփսիմէի ու Գայեանէի եկեղեցիներուն հետ միասին արձանագրուած են ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային ժառանգութեան ցանկին մէջ՝ իբրեւ ամէնէն վաղ քրիստոնեայ պետութեան յուշարձաններ։
Կարեւոր թուականներ
մօտ 224
Սասանեան արքայատոհմը Պարսկաստանի մէջ իշխանութեան կու գայ եւ զրադաշտականութիւնը կը տարածէ իր դրացիներուն մէջ։
մօտ 287 կամ 298
Տրդատ Գ. կը հաստատուի Հայոց գահին, եւ Գրիգոր կը մտնէ անոր ծառայութեան։ Աւանդական թուականը 287-ն է, բայց արդի ուսումնասիրողներուն մեծ մասը կը նախընտրէ 298-ը՝ Մծբինի դաշնագիրէն ետք։
301
Տրդատ Գ. կը մկրտուի, եւ քրիստոնէութիւնը կը դառնայ հայկական պետութեան կրօնը։
325
Հայ եպիսկոպոսներ կը մասնակցին Նիկիոյ ժողովին։
մօտ 405
Կը ստեղծուի հայոց այբուբենը, որպէսզի Սուրբ Գիրքն ու պատարագը կարելի ըլլայ հայերէնով կարդալ։
451
Քաղկեդոնի ժողովը կը գումարուի առանց հայերու մասնակցութեան, եւ Հայ Եկեղեցին կը բռնէ իր սեփական ուղին։
Ինչո՞ւ քրիստոնէութեան ընդունումը կարեւոր է
Այս որոշումով Հայաստան դարձաւ առաջին քրիստոնեայ պետութիւնը, եւ անոր մշակոյթը նոր ուղղութիւն ստացաւ յաջորդ տասնեօթը դարերուն համար։ Օրէնքը, արուեստը, ճարտարապետութիւնը, երաժշտութիւնն ու կրթութիւնը վերաձեւուեցան նոր կրօնին շուրջ, եւ եկեղեցին դարձաւ այն հաստատութիւնը, որուն շուրջ հայերը կը կազմակերպուէին ամէն անգամ, որ սեփական պետութիւն չունէին։
Դարձը նաեւ շարժման մէջ դրաւ այն դէպքերը, որոնք ծնունդ տուին հայոց այբուբենին։ Քրիստոնէութեան պէտք էր Սուրբ Գիրք մը, որ հաւատացեալները կարենային հասկնալ, եւ այդ կարիքէն ծնան գիրեր, թարգմանական շարժում մը եւ ազգային գրականութիւն մը։ Այս իմաստով դարձը կը գտնուի հայ մշակութային պատմութեան մէջ ուսումնասիրուող գրեթէ ամէն բանի արմատին։
Հետաքրքրական իրողութիւններ
- 01Խոր Վիրապի վանքը կառուցուած է այն վիրապին վրայ, ուր ըստ աւանդութեան բանտարկուած էր Գրիգոր Լուսաւորիչը, եւ դաշտին վրայէն կը նայի Արարատ լերան։
- 02Էջմիածին անունը կը նշանակէ Միածինին իջնելը եւ կ՚ակնարկէ Գրիգորի տեսիլքին, որ ցոյց տուաւ տաճարին տեղը։
- 03Հայ Եկեղեցին երբեք չէ ընդունած Քաղկեդոնի ժողովին սահմանումները, եւ ասոր համար կը պատկանի Արեւելեան Ուղղափառ ընտանիքին։
- 042001-ին Հայաստան տօնեց իր դարձին հազար եօթը հարիւրամեակը՝ համապետական ձեռնարկներու ծրագրով մը։
- 05Էջմիածինի մայր տաճարն ու եկեղեցիները 2000-ին աւելցուեցան ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային ժառանգութեան ցանկին։
Աղբիւրներ
- Agathangelos, trans. and comm. R. W. Thomson. History of the Armenians — State University of New York Press, Albany, 1976 ISBN 9780873953238The fifth-century narrative of the conversion, written well over a century after the events.
- Nina G. Garsoïan. Studies on the Formation of Christian Armenia — Variorum / Ashgate, 2010 ISBN 9781409403661Includes the arguments for dating the conversion to c. 314 rather than 301.
- Cathedral and Churches of Echmiatsin and the Archaeological Site of Zvartnots — UNESCO World Heritage List, no. 1011, inscribed 2000 Այցելել աղբիւրին
Առնչուող յօդուածներ
Մեսրոպ Մաշտոց եւ հայոց այբուբենը
Մօտ 405 Ք.Ե.-ին գիտնական ու կրօնաւոր Մեսրոպ Մաշտոց ստեղծեց այբուբեն մը, որ հայերէնին տուաւ իր սեփական գիրը եւ վերաձեւեց ազգին մշակոյթը։
Աւարայրի ճակատամարտը՝ 451 թ.
451-ին Վարդան Մամիկոնեանի գլխաւորած հայկական ուժերը իրենց հաւատքը պաշտպանելու համար դէմ ելան պարսկական բանակի մը, որ աղբիւրներուն համաձայն շատ աւելի մեծ էր։ Անոնք ճակատամարտը կորսնցուցին, բայց կրօնական ազատութիւնը շահեցան։
Ուրարտու՝ Վանի թագաւորութիւնը
Ուրարտուն Վանայ լիճին շուրջ կազմուած լեռնային հզօր թագաւորութիւն մըն էր. անոր բերդերը, ջրանցքներն ու սեպագիր արձանագրութիւնները ձեւաւորեցին Հայկական լեռնաշխարհի յետագայ պատմութիւնը։