Տիգրան Մեծ
Տիգրան Բ., որ հայ աւանդութեան մէջ կը յիշուի իբրեւ Տիգրան Մեծ, Հայոց թագաւորութիւնը կառավարեց 95-էն 55 Ք.Ա.։ Իր օրով Հայաստան լեռնային թագաւորութենէ մը դարձաւ Հռոմէական Հանրապետութեան եւ Պարթեւական կայսրութեան միջեւ ամէնէն հզօր պետութիւնը եւ կարճ ժամանակ մը կը տարածուէր Կասպից ծովէն մինչեւ Միջերկրականի ափերը։ Իր թագաւորութիւնը կը յիշուի թէ՛ այդ արտասովոր ընդարձակումով, թէ՛ Հռոմի հետ բախումով, որ վերջ դրաւ անոր։
- Հեղինակ
- Armat-ի խմբագրական կազմ
- Թարմացուած է
- Ընթերցումի տեւողութիւն
- 9 վայրկեան ընթերցում
Հիմնական իրողութիւններ
- Ամբողջական անուն
- Տիգրան Բ., Արտաշէսեան արքայատոհմէն
- Ապրած է
- մօտ 140 Ք.Ա. – 55 Ք.Ա.
- Թագաւորած է
- 95 Ք.Ա. – 55 Ք.Ա.
- Տիտղոս
- Արքայից արքայ
- Մայրաքաղաք
- Տիգրանակերտ (հիմնուած 80-ական կամ 70-ական Ք.Ա. թուականներուն)
- Արքայատոհմ
- Արտաշէսեան
Վաղ կեանքը
Տիգրան ծնած է մօտաւորապէս 140 Ք.Ա.-ին, Արտաշէսեան արքայատոհմին մէջ, որ մօտ դար մը առաջ հիմնած էր Արտաշէս Ա.։ Իր պատանեկութիւնը անցաւ դժուար քաղաքական պայմաններու մէջ։ Արեւելքի Պարթեւական կայսրութիւնը այնքան հզօրացած էր, որ կը ճնշէր Հայաստանի սահմանները, եւ ռազմական պարտութենէ մը ետք հայ արքունիքը ստիպուեցաւ արքայազն մը իբրեւ պատանդ ղրկել պարթեւ թագաւորին։ Այդ պատանդը Տիգրանն էր, եւ ան իր վաղ կեանքին զգալի մասը անցուց պարթեւական արքունիքին մէջ։
Հին պատմիչները այդ տարիները կը ներկայացնեն իբրեւ կազմաւորման շրջան, ոչ՝ վատնուած ժամանակ։ Պարթեւական արքունիքին մէջ երիտասարդ իշխանը տեսաւ, թէ ինչպէ՛ս կը կառավարուի մեծ ու բազմազգ կայսրութիւն մը, ինչպէ՛ս ենթակայ թագաւորները կապուած կը մնան կեդրոնական տիրակալին, եւ ինչպէ՛ս պալատական արարողութիւնը կը ծառայէ հեղինակութիւն ցուցադրելու։ Աւելի ուշ Հայաստանի մէջ իր կիրարկած գաղափարներէն շատերը՝ Արքայից արքայ տիտղոսը, ենթակայ տիրակալներու ցանցը, նոր արքայական մայրաքաղաքը, աքսորի տարիներուն տեսածին արձագանգն են։
Երբ 95 Ք.Ա.-ին հայոց գահը թափուր մնաց, Տիգրան իր ազատութիւնը ձեռք բերաւ՝ Պարթեւաստանին զիջելով սահմանային հովիտներու խումբ մը, զոր աղբիւրները յաճախ կը կոչեն «եօթանասուն հովիտներ»։ Ան վերադարձաւ Հայաստան, թագադրուեցաւ եւ անմիջապէս ձեռնարկեց զիջած հողերը ետ առնելու։ Թէ որո՛ւ որդին էր, յստակ չէ. հին վկայութիւնները այնքան սակաւ են, որ պատմաբանները զինք կը նկատեն կա՛մ իր նախորդին որդին, կա՛մ եղբօրորդին։
Իշխանութեան հասնիլը
Տիգրանի առաջին խնդիրը հայկական հողերը միաւորելն էր։ Ծոփքի թագաւորութեան անջատուելէն ի վեր երկիրը բաժնուած կը մնար երկու արքայական ճիւղերու միջեւ։ Մօտաւորապէս 94 Ք.Ա.-ին Տիգրան միացուց Ծոփքը։ Այսպէս սերունդներէ ի վեր առաջին անգամ արեւմտեան եւ արեւելեան Հայաստանը եկան մէկ թագի տակ, եւ Վերին Եփրատի բերրի շրջանը հաստատապէս անցաւ իր իշխանութեան։
Ապա ան դիւանագիտութեամբ ապահովեց իր արեւմտեան սահմանները։ Տիգրան ամուսնացաւ Պոնտոսի Միհրդատ Զ.-ի դստեր՝ Կղէոպատրայի հետ, եւ այսպէս դաշինք կնքուեցաւ տարածաշրջանի երկու ամէնէն հզօր տէրութիւններուն միջեւ։ Դաշինքը իւրաքանչիւր թագաւորի թոյլ կու տար իր ուղղութեամբ ընդարձակուելու՝ վստահ ըլլալով, որ միւսը պիտի զբաղեցնէ Հռոմի ուշադրութիւնը։ Այս համաձայնութիւնը գրեթէ երեսուն տարի ծառայեց Տիգրանին, բայց ի վերջոյ նպաստեց նաեւ անոր պարտութեան։
Սահմանները կայունացնելէ ետք Տիգրան դարձաւ դէպի արեւելք։ Օգտուելով գահակալական տագնապէն, որ 80-ական Ք.Ա. թուականներուն թուլցուցած էր Պարթեւաստանը, ան ետ առաւ եօթանասուն հովիտները, արշաւեց Ատրպատականի Մարաստան եւ Միջագետք, եւ քանի մը պարթեւ ենթակայ իշխաններ ստիպեց զինք ճանչնալ իրենց գերիշխանը։ Այս արշաւանքներէն ետք էր, որ ան ընդունեց Մերձաւոր Արեւելքի հնագոյն Արքայից արքայ տիտղոսը։
Հայկական կայսրութեան ընդարձակումը
Իր ամէնէն լայն տարածումին ատեն՝ 80-ականներու վերջաւորութեան եւ 70-ական Ք.Ա. թուականներուն, Տիգրանի կայսրութիւնը կը ձգուէր արեւելքի Կասպից ծովէն մինչեւ արեւմուտքի Միջերկրականը, հիւսիսի Կուր գետէն մինչեւ հարաւի Հրէաստանի սահմանները։ Ասիկա արդի իմաստով միասնական պետութիւն չէր։ Կորիզը բուն Հայաստանն էր, իսկ արտաքին շրջանները թագաւորութիւններ ու քաղաքներ էին, որոնք հարկ կը վճարէին եւ կ՚ընդունէին Տիգրանի գերիշխանութիւնը, բայց կը պահէին իրենց հաստատութիւնները։
Ամէնէն կարեւոր ձեռքբերումը Ասորիքն էր։ 83 Ք.Ա.-ին գահակալական կռիւներէն հիւծած Սելեւկեան թագաւորութեան աւագանին Տիգրանը հրաւիրեց Անտիոքի գահին։ Ան ընդունեց եւ շուրջ տասնչորս տարի կառավարեց հելլենիստական աշխարհի ամէնէն հարուստ շրջաններէն մէկը։ Անտիոքի մէջ ան դրամներ կը հատէր, որոնց վրայ ինք պատկերուած էր հայկական խոյրով։
Այս ընդարձակումը իրական հարստութիւն բերաւ։ Ասորիքին եւ հիւսիսային Միջագետքին տիրելը կը նշանակէր հսկել այն առեւտրական ճամբաները, որոնք Միջերկրականը կը կապէին Իրանին, իսկ անկէ անդին՝ Կեդրոնական Ասիոյ։ Հարկերն ու մաքսերը կը հոգային մեծ բանակի մը, փառասէր շինարարական ծրագիրներու եւ արքունիքի մը ծախսերը. յոյն ու հռոմէացի հեղինակները այդ արքունիքը կը նկարագրեն իբրեւ իր դարուն ամէնէն ճոխերէն մէկը։
- Ծոփք՝ միացուած մօտ 94 Ք.Ա.-ին, որով հայկական հողերը միաւորուեցան
- Ատրպատականի Մարաստանը եւ հիւսիսային Միջագետքի մասեր՝ Պարթեւաստանէն առնուած
- Ասորիք եւ Կիլիկիա՝ 83 Ք.Ա.-էն ետք Անտիոքէն կառավարուած
- Ենթակայ թագաւորութիւններ Կովկասի եւ Իրանական բարձրաւանդակի ամբողջ տարածքին
Տիգրանակերտ
80-ական կամ 70-ական Ք.Ա. թուականներուն, ամենայն հաւանականութեամբ մօտ 83-ին, թէեւ աղբիւրները թուականը չեն ճշդեր, Տիգրան իր կայսրութեան հարաւ-արեւմուտքը հիմնեց նոր մայրաքաղաք մը՝ Տիգրանակերտը։ Հին մայրաքաղաքը՝ Արտաշատը, Արարատեան դաշտին վրայ էր. ապահով էր, բայց հեռու՝ նոր հարաւային եւ արեւմտեան նահանգներէն։ Տիգրանակերտը կառուցուեցաւ այնպիսի վայրի մը վրայ, ուրկէ կարելի ըլլար կառավարել ոչ թէ ժառանգուած թագաւորութիւնը, այլ իր իսկ կերտած կայսրութիւնը։
Հին աղբիւրները կը նկարագրեն ծրագրուած հելլենիստական քաղաք մը՝ ամուր պարիսպներով, արքայական պալատով, պարտէզներով եւ յունական թատրոնով։ Քաղաքը արագ բնակեցնելու համար Տիգրան հոն փոխադրեց գրաւուած յունական ու ասորական քաղաքներու բնակիչներ։ Ասիկա այդ ժամանակ սովորական գործելակերպ էր, թէեւ աղբիւրները կը նշեն, որ տեղահանուած համայնքները դժգոհ էին։ Տիգրանակերտ դարձաւ հելլենիստական մշակոյթի կեդրոն մը, եւ կ՚արձանագրուի, թէ հոն յունական թատերգութիւններ բեմադրուած են։
Տիգրանակերտի տեղը մինչեւ այսօր վիճելի է. հնագէտները հարաւ-արեւելեան Թուրքիոյ եւ հիւսիսային Իրաքի մէջ քանի մը հաւանական վայր կ՚առաջարկեն։ Յստակ է անոր վախճանը. 69 Ք.Ա.-ի հռոմէական յաղթանակէն ետք քաղաքը կողոպտուեցաւ, գանձարանը տարուեցաւ, եւ տեղահանուածներէն շատեր վերադարձան իրենց տուները։ Տիգրանակերտ այլեւս երբեք չվերագտաւ իր կարճատեւ կարեւորութիւնը։
Յարաբերութիւնները Հռոմի հետ
Հռոմի հետ հակամարտութիւնը ծագեցաւ Տիգրանի աներոջ պատճառով։ Երբ հռոմէական բանակները Պոնտոսի Միհրդատ Զ.-ը վտարեցին իր թագաւորութենէն, ան ապաստանեցաւ հայ արքունիքին մէջ, եւ Տիգրան մերժեց զայն յանձնել։ Հռոմի համար իր ամէնէն յամառ արեւելեան թշնամին պատսպարելը պատերազմի բաւարար պատրուակ էր, եւ 69 Ք.Ա.-ին Լուկուլլոս զօրավարը ներխուժեց հայկական հողեր։
Պատերազմը Հայաստանի համար վատ ընթացաւ։ 69 Ք.Ա.-ին, Տիգրանակերտի ճակատամարտին, շատ աւելի փոքրաթիւ, բայց կարգապահ ու փորձառու հռոմէական ուժը պարտութեան մատնեց Տիգրանի շատ աւելի մեծ, բայց շտապով հաւաքուած բանակը, եւ նոր մայրաքաղաքը շուտով ինկաւ։ Լուկուլլոս յառաջացաւ դէպի Արտաշատ, բայց լեռնային դժուար արշաւը, խիստ աշունը եւ իր իսկ զօրքերուն խռովութիւնը ստիպեցին զինք նահանջել, եւ Տիգրան ետ առաւ բուն Հայաստանի մեծ մասը։
Դադարը երկար չտեւեց։ 66 Ք.Ա.-ին արեւելեան հրամանատարութիւնը ստանձնեց Պոմպէոս, որ յառաջացաւ պարթեւներուն հետ գործակցելով, մինչ Տիգրանի իսկ որդին ապստամբեցաւ հօրը դէմ։ Ամէն կողմէ թշնամիներու դիմաց՝ Տիգրան նախընտրեց բանակցիլ, քան մղել պատերազմ մը, զոր չէր կրնար շահիլ։ Ան ներկայացաւ հռոմէական բանակատեղին, իր թագը դրաւ Պոմպէոսի ոտքերուն առջեւ եւ ընդունեց պայմանները. հրաժարեցաւ Ասորիքէն, Կիլիկիայէն եւ միւս նուաճումներէն, վճարեց մեծ ռազմատուգանք մը եւ պահեց բուն Հայաստանը՝ իբրեւ Հռոմի դաշնակից թագաւորութիւն։
Վերջին տարիները
Պոմպէոսի հետ համաձայնութենէն ետք Տիգրան թագաւորեց եւս տասնմէկ տարի՝ 66-էն 55 Ք.Ա.։ Կայսրութիւնը այլեւս չկար, բայց թագաւորութիւնը մնաց ամբողջական, իսկ պարտուած արեւելեան միապետի մը համար անսովոր կերպով՝ գահուն վրայ մնաց նաեւ թագաւորը։ Այդ օրերու հռոմէացի հեղինակները անկէ ետք զինք կը կոչեն հռոմէացի ժողովուրդին բարեկամ ու դաշնակից. այս կարգավիճակը պահեց Հայաստանի անկախութիւնը ներքին գործերու մէջ։
Այս վերջին տարիները նուիրուեցան վերաշինութեան՝ արշաւանքներու փոխարէն։ Արտաշատ դարձեալ եղաւ մայրաքաղաք, վարչութիւնը վերակազմուեցաւ աւելի փոքր պետութեան մը կարիքներուն համեմատ, եւ Տիգրան ջանաց Հայաստանը հաւասարակշռուած պահել Հռոմի եւ Պարթեւաստանի միջեւ՝ առանց երկուքէն մէկուն ենթարկուելու։ Այս հաւասարակշռութիւնը պահելը յաջորդ քանի մը դարերուն եղաւ հայկական արտաքին քաղաքականութեան գլխաւոր խնդիրներէն մէկը։
Տիգրան մահացաւ 55 Ք.Ա.-ին, մօտ ութսունհինգ տարեկանին։ Իրեն յաջորդեց որդին՝ Արտաւազդ Բ., կարող տիրակալ մը, որ յունարէնով թատերգութիւններ ալ գրած է։ Արտաշէսեան արքայատոհմը, ընդհատումներով եւ գահակալական կռիւներով, իշխեց մինչեւ 12 Ք.Ե., մինչ Հայաստան հետզհետէ աւելի խոր կը ներքաշուէր Հռոմի եւ Պարթեւաստանի երկարատեւ պայքարին մէջ։
Պատմական ժառանգութիւնը
Տիգրան Մեծ յատուկ տեղ կը գրաւէ հայոց պատմական յիշողութեան մէջ. անոր օրով Հայաստան կարճ ժամանակ մը մեծ տէրութիւն էր, եւ ոչ թէ կայսրութիւններու միջեւ վիճելի սահմանային երկիր։ Միջնադարեան հայ պատմիչները, մանաւանդ Մովսէս Խորենացին, իր թագաւորութեան կեդրոնական տեղ տուին ազգային պատումին մէջ, եւ այս ընկալումը հասած է արդի դասագիրքերուն, գրականութեան եւ հանրային յուշարձաններուն։
Այսօրուան պատմաբանները այս գահակալութիւնը աւելի զգուշութեամբ կը գնահատեն։ Կայսրութիւնը արագ կազմուեցաւ, անոր միասնութիւնը մեծ մասամբ հարկով ու անձնական հեղինակութեամբ կը պահուէր, եւ ան գրեթէ նոյնքան արագ քայքայուեցաւ, երբ հասան հռոմէական բանակները։ Սակայն իրական էին այն ձեռքբերումները, որոնք կայսրութենէն աւելի երկար ապրեցան՝ հայկական հողերու քաղաքական միաւորումը, քաղաքային ու տնտեսական զգալի աճի շրջան մը եւ Հայաստանի մուտքը աւելի լայն հելլենիստական աշխարհ։
Աշակերտներուն համար այս գահակալութիւնը նաեւ յստակ օրինակ մըն է, թէ ո՛ւր կը հասնին արագ ընդարձակումի սահմանները։ Տիգրան քսան տարիէն պակաս ժամանակի մէջ կերտեց մինչեւ Միջերկրականի ափերը հասնող պետութիւն մը եւ երեք տարուան մէջ կորսնցուց զայն, մեծ մասամբ որովհետեւ այդ պետութիւնը չունէր այն վարչական խորութիւնը, որ պէտք էր լուրջ պարտութենէ մը ետք գոյատեւելու համար։ Թէ փոքր երկիր մը որքա՛ն հող կրնայ ձեռք բերել ու պահել աւելի մեծ դրացիներու միջեւ, այս հարցումը կ՚անցնի հայոց ամբողջ պատմութեան ընդմէջէն։
Կարեւոր թուականներ
մօտ 140 Ք.Ա.
Տիգրան կը ծնի Արտաշէսեան արքայատոհմին մէջ։
95 Ք.Ա.
Ան կը վերադառնայ պարթեւական արքունիքէն եւ կը թագադրուի Հայոց թագաւոր։
մօտ 94 Ք.Ա.
Ծոփքի միացումը հայկական հողերը կը բերէ մէկ թագի տակ։
83 Ք.Ա.
Տիգրան կը ստանձնէ Սելեւկեան գահը Անտիոքի մէջ. մօտաւորապէս նոյն շրջանին կը հիմնուի Տիգրանակերտը։
69 Ք.Ա.
Լուկուլլոս պարտութեան կը մատնէ հայկական բանակը Տիգրանակերտի մօտ եւ կը կողոպտէ քաղաքը։
66 Ք.Ա.
Խաղաղութիւն Պոմպէոսի հետ. Հայաստան կը պահէ անկախութիւնը, բայց կը կորսնցնէ կայսրութիւնը։
55 Ք.Ա.
Տիգրան կը մահանայ. իրեն կը յաջորդէ իր որդին՝ Արտաւազդ Բ.։
Ինչո՞ւ Տիգրան Մեծ կարեւոր է
Տիգրանի գահակալութիւնը այն պահն է, երբ Հայաստան կայսրութիւններու միջեւ միջանկեալ պետութիւն մը չէր, այլ ինք կայսրութիւն էր։ Տասնչորս տարի հայ թագաւոր մը կը կառավարէր Անտիոքը եւ հոն դրամ կը հատէր, իսկ Կովկասէն մինչեւ Միջագետք տիրակալներ զինք Արքայից արքայ կը կոչէին։ Այդ շրջանը յաջորդ սերունդներուն շօշափելի պատասխան մը տուաւ այն հարցումին, թէ ինչի՛ կրնայ հասնիլ հայկական պետականութիւնը իր ամէնէն փառասէր վիճակին մէջ։
Սակայն իր աւելի տեւական ձեռքբերումը այն է, որ նուազ ուշադրութիւն կը գրաւէ՝ հայկական հողերու միաւորումը եւ անոր յաջորդած քաղաքային ու տնտեսական աճը։ Այս շրջանին հաստատուած քաղաքները, առեւտրական ճամբաներն ու վարչական կառոյցները հայ կեանքը ձեւաւորեցին նուաճումներու կորուստէն շատ ետք ալ։ Իսկ այն դիւանագիտական խնդիրը, որուն ան դէմ յանդիման գտնուեցաւ իր թագաւորութեան վերջաւորութեան՝ ինչպէ՛ս անկախ մնալ երկու աւելի հզօր ուժերու միջեւ, դարերով բնորոշեց հայոց քաղաքական պատմութիւնը։
Հետաքրքրական իրողութիւններ
- 01Տիգրանի դրամներուն վրայ ան կը պատկերուի հայկական յատկանշական խոյրով, զարդարուած աստղով եւ զոյգ արծիւներով. այս պատկերը աւելի ուշ վերարտադրուեցաւ արդի հայկական դրամանիշերուն վրայ։
- 02Ան իր պատանեկութեան մեծ մասը անցուց իբրեւ արքայազն պատանդ պարթեւական արքունիքին մէջ եւ իր ազատութիւնը գնեց եօթանասուն սահմանային հովիտներու գնով. այդ հողերը տասնամեակի մը ընթացքին ետ նուաճեց։
- 03Տիգրանակերտի թատրոնին մէջ յունական ողբերգութիւններ բեմադրուեցան, իսկ իր որդին՝ Արտաւազդ Բ., ինք եւս յունարէնով թատերգութիւններ գրեց։
- 04Պղուտարքոս կը պատմէ, թէ Տիգրան, առաջին անգամ տեսնելով մօտեցող հռոմէական զօրքին փոքրութիւնը, զայն արհամարհեց խօսքով մը, որ անկէ ի վեր կապուած է իր անունին. եթէ իբրեւ դեսպաններ եկած են՝ շատ են, իսկ եթէ իբրեւ զինուորներ՝ խիստ քիչ։ Ճակատամարտը, որ յաջորդեց, շահեցան հռոմէացիները։
- 05Պատերազմ մղելու փոխարէն, զոր չէր կրնար շահիլ, Տիգրան իր թագը անձամբ յանձնեց Պոմպէոսին, ետ ստացաւ զայն եւ իր թագաւորութիւնը պահեց եւս տասնմէկ տարի։
Աղբիւրներ
- Richard G. Hovannisian (ed.). The Armenian People from Ancient to Modern Times, Volume I: The Dynastic Periods, from Antiquity to the Fourteenth Century — Palgrave Macmillan, 2004 ISBN 9781403966360First published by St. Martin's Press, New York, 1997. The two volumes are cited here in the Palgrave reissue, whose ISBNs are unambiguously per-volume.
- Robert H. Hewsen. Armenia: A Historical Atlas — University of Chicago Press, 2001 ISBN 9780226332284
- Plutarch, trans. Bernadotte Perrin. Lives, Volume II: Themistocles and Camillus, Aristides and Cato Major, Cimon and Lucullus — Harvard University Press, Loeb Classical Library 47, 1914 ISBN 9780674990531The Life of Lucullus is the ancient source for the Roman campaigns against Tigran.
Առնչուող յօդուածներ
Ուրարտու՝ Վանի թագաւորութիւնը
Ուրարտուն Վանայ լիճին շուրջ կազմուած լեռնային հզօր թագաւորութիւն մըն էր. անոր բերդերը, ջրանցքներն ու սեպագիր արձանագրութիւնները ձեւաւորեցին Հայկական լեռնաշխարհի յետագայ պատմութիւնը։
Քրիստոնէութեան ընդունումը Հայաստանի մէջ (301 թ.)
Հայաստան աւանդաբար կը նկատուի առաջին պետութիւնը, որ քրիստոնէութիւնը ընդունեց իբրեւ պաշտօնական կրօն։ Այդ որոշումը վերաձեւեց անոր օրէնքը, արուեստն ու ինքնութիւնը։
Աւարայրի ճակատամարտը՝ 451 թ.
451-ին Վարդան Մամիկոնեանի գլխաւորած հայկական ուժերը իրենց հաւատքը պաշտպանելու համար դէմ ելան պարսկական բանակի մը, որ աղբիւրներուն համաձայն շատ աւելի մեծ էր։ Անոնք ճակատամարտը կորսնցուցին, բայց կրօնական ազատութիւնը շահեցան։