Խաչատուր Աբովեան

Վաղ տարիներ եւ կրթութիւն

Խաչատուր Աբովեան ծնած է 1809-ի Հոկտեմբեր 15-ին, Քանաքեռ, որ այն ատեն Երեւանէն դուրս գիւղ մըն էր, իսկ այսօր քաղաքին մաս կը կազմէ։ Իր ընտանիքը կը պատկանէր տեղւոյն մանր ազնուականութեան։ Շրջանը տակաւին պարսկական տիրապետութեան տակ էր, եւ Աբովեան յետոյ այդ տարիները պիտի նկարագրէր իբրեւ անապահովութեան ու ծանր հարկերու շրջան հայ գիւղացիին համար։

Ան կրթութիւն ստացաւ նախ Էջմիածինի վանական դպրոցին, ապա Թիֆլիսի Ներսիսեան վարժարանին մէջ, ուր ծանօթացաւ աւելի լայն մտաւոր աշխարհի մը։ 1829-ին վերադարձաւ Էջմիածին՝ իբրեւ ուսուցիչ եւ թարգմանիչ։ Այս պաշտօնը զինք դրաւ հայ հոգեւոր ու կրթական կեանքին կեդրոնը։

Նոյն տարին գերմանացի գիտնական Ֆրիտրիխ Փարրոթ եկաւ՝ Արարատ լեռը բարձրանալու նպատակով։ Աբովեան նշանակուեցաւ անոր ուղեկցորդն ու թարգմանիչը։ 1829-ի Հոկտեմբերին արշաւախումբը հասաւ գագաթ. ասիկա լերան առաջին վաւերագրուած վերելքն էր, ծանօթ՝ Փարրոթի հրատարակած նկարագրութենէն։ Արշաւը հռչակեց Աբովեանի անունը եւ ուղղակի առաջնորդեց զինք իր կեանքին յաջորդ հանգրուանին։

Ուսումը Տորպատի մէջ

Փարրոթի աջակցութեամբ Աբովեան կրթաթոշակ ստացաւ Տորպատի համալսարանէն՝ այսօրուան Էսթոնիոյ Թարթուն, ուր ուսանեցաւ 1830-էն 1836։ Հոն ան ուսումնասիրեց իմաստասիրութիւն, մանկավարժութիւն, գրականութիւն եւ բնագիտութիւն։ Լաւ սորվեցաւ գերմաներէն ու ռուսերէն եւ խորացուց եւրոպական կրթական բարենորոգումներու իր գիտելիքները։

Տորպատը ընդմիշտ փոխեց իր մտածողութիւնը։ Ան իւրացուց ռոմանթիք այն գաղափարը, թէ ազգի մը իսկական ձայնը իր կենդանի խօսքին ու ժողովրդական մշակոյթին մէջ է։ Ու եզրակացուց, որ հայ գրականութիւնը հասարակ մարդուն համար փակ պիտի մնայ, քանի դեռ կառչած է գրաբարին՝ դասական գրական լեզուին, զոր գլխաւորաբար հոգեւորականներն ու գիտնականները կը հասկնային։

Ան վերադարձաւ Կովկաս 1836-ին՝ վճռած կառուցել արդի հայկական վարժարաններ եւ արդի հայ գրականութիւն։ Երկու նպատակներն ալ զինք հակադրեցին պահպանողական իշխանութիւններուն։ Անոնք աշխարհաբարը գռեհիկ կը նկատէին, իսկ իր մանկավարժական գաղափարները՝ վտանգաւոր։

Մանկավարժական գործունէութիւն եւ գլխաւոր երկեր

Աբովեան վարժարաններու տեսուչ ու ուսուցիչ եղաւ նախ Թիֆլիսի, ապա Երեւանի մէջ, ուր 1843-էն կը տնօրինէր գաւառական վարժարանը։ Ան բացաւ մասնաւոր գիշերօթիկ վարժարան մը, դասաւանդեց թէ՛ աղջիկներու, թէ՛ տղոց եւ դասագիրքեր գրեց։ Իշխանութիւններէն կը պահանջէր աւելի լաւ պայմաններ ու ուսուցիչներու պատրաստութիւն, սակայն սովորաբար քիչ բանի հասաւ եւ ատոր համար անձնապէս թանկ վճարեց։

Իր գլուխ գործոցը՝ «Վէրք Հայաստանի»-ն, գրուած է 1841-ին։ Վէպին գործողութիւնը տեղի կ՚ունենայ 1826–1828-ի ռուս-պարսկական պատերազմին ընթացքին։ Ան կը պատմէ երիտասարդ հերոս Աղասիին եւ Քանաքեռի գիւղացիներուն մասին, որոնք կը ներքաշուին պատերազմին մէջ։ Գիրքը կը միացնէ հայրենասիրական պատումը, ազգագրական մանրամասնութիւնը եւ հայ ժողովուրդի վիճակին մասին բացայայտ քաղաքական խօսքը։

Վէպը չկրցաւ լոյս տեսնել հեղինակին կենդանութեան օրով։ Ան հրատարակուեցաւ 1858-ին՝ անոր անհետացումէն տասը տարի ետք, եւ ազդեցութիւնը անմիջական եղաւ։ Ասիկա արեւելահայ աշխարհաբար արձակին առաջին խոշոր գեղարուեստական երկն էր։ Ան գործնականօրէն լուծեց լեզուի հարցը՝ պարզապէս ցոյց տալով, թէ ինչե՛ր կրնայ ընել խօսակցական լեզուն։

• «Վէրք Հայաստանի», վէպ՝ գրուած 1841-ին, հրատարակուած 1858-ին
• «Նախաշաւիղ», մանկավարժական այբբենարան մը երախաներու համար
• Առակներ, առակախօսութիւններ եւ ուսուցողական պատմութիւններ
• Դասագիրքեր եւ ուսումնական նիւթեր հայկական վարժարաններու համար
• Ազգագրական եւ բանահիւսական նօթեր հայ գիւղական կեանքի մասին

Նիւթեր եւ ոճ

Աբովեան կը գրէր իբրեւ բարենորոգիչ։ Իր մշտական նիւթերն են՝ վատ դպրոցներէն ծնած տգիտութիւնը, քաղաքական պաշտպանութենէ զրկուած ժողովուրդի մը նուաստացումը եւ այն բարոյական ուժը, զոր ան կը գտնէր հասարակ գիւղացիներուն մէջ։ Ան ուղղակի կը դիմէր ընթերցողին եւ երբեմն կ՚ընդհատէր պատմութիւնը՝ անոր հետ վիճելու համար։ Այսօր այս հնարքը անսովոր կը թուի, բայց առաջին ընթերցողներուն համար ատիկա գիրքը աւելի այրող դարձուց։

Իր արձակը մօտ է խօսակցական հայերէնին. լեցուն է առածներով, բարբառային բառերով, բացագանչութիւններով եւ գիւղական զրոյցի հնչերանգով։ Յետագայ գրողները շատ աւելի մշակեցին գրական լեզուն, բայց Աբովեանի ընտրութիւնը հաստատեց սկզբունք մը. հայ գրականութիւնը պիտի գրուի այն լեզուով, զոր ընթերցողն արդէն կը խօսի։

Բանահիւսութիւնը համակարգուած կերպով հաւաքողներուն մէջ ալ ան առաջիններէն էր։ Ան կ՚արձանագրէր երգեր, առածներ ու սովորութիւններ, որովհետեւ համոզուած էր, որ անոնք կը կրեն ազգին նկարագիրը։ Այս աշխատանքը ազդեց թէ՛ գրականութեան, թէ՛ յետագայ հայ ազգագրութեան վրայ։

Անհետացումը եւ ժառանգութիւնը

1848-ի Ապրիլ 14-ի առաւօտուն Աբովեան դուրս ելաւ իր երեւանեան տունէն եւ այլեւս երբեք չտեսնուեցաւ։ Ան երեսունութ տարեկան էր։ Առաջ քաշուած են տարբեր վարկածներ՝ անձնասպանութիւն, սպանութիւն քաղաքական հակառակորդներու ձեռքով, ռուսական իշխանութիւններու կողմէ ձերբակալութիւն ու աքսոր։ Ասոնցմէ ոչ մէկը կարելի չէ բացառել։ Ոչ մէկ փաստ երբեւէ չէ լուծած հարցը, եւ իր ճակատագիրը կը մնայ անյայտ։

Ճանաչումը եկաւ միայն իր անհետացումէն ետք։ 1858-ին «Վէրք Հայաստանի»-ի հրատարակութիւնը զինք դարձուց հիմնադիր դէմք, եւ արեւելահայ գրականութիւնը զարգացաւ իր գծած ճամբով։ Րաֆֆի, Պերճ Պռոշեան եւ յետագայ իրապաշտները բոլորն ալ գրեցին իր սկսած աշխարհաբար աւանդութեան մէջ։

Այսօր Քանաքեռի մէջ իր ծննդավայրը թանգարան է։ Իր անունը կը կրեն քաղաք մը եւ Երեւանի գլխաւոր փողոցներէն մէկը, իսկ «Վէրք Հայաստանի»-ն դպրոցական յայտագրին մշտական մասն է։ Զինք կը յիշեն իր մանկավարժական գործին համար նոյնքան, որքան իր գեղարուեստական երկերուն համար։