Վէրք Հայաստանի

Պատմական համապատկեր

Տասնիններորդ դարու սկիզբը Հայկական բարձրաւանդակը բաժնուած էր Պարսկական ու Օսմանեան կայսրութիւններուն միջեւ, իսկ Ռուսական կայսրութիւնը կը տարածուէր դէպի հարաւ։ 1826-1828-ի ռուս-պարսկական պատերազմը վերջացաւ Թուրքմենչայի դաշնագիրով, եւ Երեւանի ու Նախիջեւանի խանութիւնները անցան Ռուսիոյ տիրապետութեան։ Արեւելեան նահանգներու հայերէն շատեր ատիկա ընդունեցին իբրեւ ազատում ծանր հարկերէն, բռնի կրօնափոխութենէն եւ տեղական բռնութիւններէն։

Աբովեան այս դէպքերը ապրեցաւ պատանի տարիքին։ Աւելի ուշ ան ուսանեցաւ Ռուսական կայսրութեան Տորպատի համալսարանին մէջ, ուր ծանօթացաւ եւրոպական ռոմանթիզմին եւ այն գաղափարին, թէ ազգի մը գրականութիւնը պէտք է գրուի ժողովուրդին խօսած լեզուով։ Հայրենիք վերադարձաւ հաստատ որոշումով՝ այդ գաղափարը կիրարկելու հայերէնի վրայ։

Այդ ատեն լուրջ հայ գրականութիւնը տակաւին կը գրուէր գրաբարով՝ հինգերորդ դարու դասական լեզուով, զոր շարքային գիւղացին չէր հասկնար։ Աբովեան որոշեց ամբողջ վէպ մը գրել խօսակցական արեւելահայերէնի Արարատեան բարբառով։ Ասիկա դարաւոր սովորութենէն գիտակից ու վիճելի խզում մըն էր։

Ստեղծագործութեան բովանդակութիւնը

Վէպը կը բացուի հայ ժողովուրդի վիճակին մասին երկար ողբով, ապա կը տեղափոխուի Երեւանի մօտ գտնուող Քանաքեռ գիւղը։ Զատկուան տօնին Երեւանի պարսիկ կառավարիչ Հիւսէյն խանի զինուորները կ՚առեւանգեն Թագուհի անունով գիւղացի աղջիկ մը։ Աղասին՝ երիտասարդ ու բուռն գիւղացի մը, կը հետապնդէ զանոնք եւ կը սպաննէ անոնցմէ մէկը։ Խանին մարդուն արիւնը թափելէն ետք ան այլեւս չի կրնար ապահով ապրիլ իր գիւղին մէջ։

Աղասին փախստական կը դառնայ, ընկերներ կը հաւաքէ եւ պատերազմը սկսելուն պէս կը միանայ յառաջացող ռուսական զօրքերուն։ Պատումը կը հետեւի արշաւանքներուն, պաշարումներուն, ինչպէս նաեւ Երեւանի բերդին անկումին, եւ կը նկարագրէ երկու բանակներու միջեւ ինկած գիւղացիներու ամէնօրեայ տառապանքը։ Աբովեան կռիւի տեսարանները կը խառնէ գիւղական հարսանիքներու, թաղումներու, առածներու եւ աղօթքներու նկարագրութեան հետ։ Այսպէս պատերազմը միշտ կ՚երեւի սովորական մարդոց կեանքին մէջէն։

Աղասին քաջաբար կը կռուի, բայց մահացու կը վիրաւորուի։ Վէպը կ՚աւարտի անոր մահով եւ Արեւելեան Հայաստանի մէջ ռուսական իշխանութեան հաստատումով։ Վերջաբանին տրամադրութիւնը խառն է. անմիջական հալածանքին վերջանալը թեթեւութիւն կը բերէ, բայց կայ նաեւ վիշտ եւ զգուշացում, թէ առանց կրթութեան ու ինքնաճանաչումի ազատագրումը բաւարար պիտի չըլլայ։

Գլխաւոր կերպարները

Աբովեանի կերպարները հոգեբանական դիմանկարներ ըլլալէ աւելի՝ ճակատագրական պահ մը ապրող ժողովուրդի մը ներկայացուցիչներն են։ Պատմողը ինք ուժեղ ներկայութիւն է. ան յաճախ կը միջամտէ պատումին եւ ուղղակի կը դիմէ ընթերցողին՝ վիշտով, զայրոյթով եւ յոյսով։

Քանաքեռի գիւղացիները նոյնքան յաճախ կ՚երեւին իբրեւ խումբ, որքան առանձին-առանձին։ Այս հաւաքական դիմանկարը պատճառներէն մէկն է, որ գիրքը կը կարդացուի իբրեւ արձակ ազգային դիւցազնավէպ։

• Աղասի. քաջ ու բուռն երիտասարդ հերոսը։ Առեւանգուած գիւղացի աղջիկը փրկելու համար կառավարիչին զինուորներէն մէկը կը սպաննէ եւ կռուող կը դառնայ։
• Պատմողը. բացայայտօրէն յուզուած ձայն մը, որուն մէջ սովորաբար Աբովեանը ինք կը տեսնեն։ Ան կը մեկնաբանէ դէպքերը եւ կ՚աղերսէ ընթերցողներուն։
• Աղասիի մայրը. համբերութեան եւ ողբի կերպար, որ կը մարմնաւորէ հայ կնոջ տառապանքը պատերազմի տարիներուն։
• Հիւսէյն խան. Երեւանի պարսիկ կառավարիչը։ Ան եւ իր եղբայրը՝ Հասան խանը, իրենց պատժիչ արշաւանքներով կը մարմնաւորեն այն ճնշումը, որուն դէմ գրուած է գիրքը։
• Աղասիի ընկերները. գիւղի երիտասարդներ, որոնք անոր ետեւէն կ՚երթան լեռները եւ կռիւի։

Նիւթեր եւ առանցքային գաղափարներ

Ամէնէն ուժեղ նիւթը ազգային զարթօնքն է։ Աբովեան կը կարծէր, թէ օտար տիրապետութեան դարերը իր ժողովուրդը կրաւորական դարձուցած են, եւ վէպով կ՚ուզէր ցնցել ընթերցողը ու հանել զայն այդ վիճակէն։ Խորագրին «վէրքերը» միայն պատերազմին պատճառած վնասը չեն։ Անոնք նաեւ տգիտութեան, պառակտումի եւ կորսուած ինքնայարգանքի աւելի խորունկ վէրքերն են։

Երկրորդ մեծ նիւթը կրթութիւնն է, որ ամէն դրուագի ետին կը զգացուի։ Աբովեան ուսուցիչ եւ վարժարաններու տեսուչ եղած է եւ միշտ պնդած, թէ աշխարհաբար վարժարանները ազգային վերածնունդին միակ ճամբան են։ Գիրքին լեզուն ինք այս տեսակէտին փաստն է, որովհետեւ վէպ մը, զոր գիւղացին չի կրնար կարդալ, ոչ ոք կրնայ կրթել։

Երրորդ նիւթը ազատագրումին երկդիմի բնոյթն է։ Աբովեան կ՚ողջունէ ռուսական իշխանութիւնը եւ ատիկա բացայայտօրէն կ՚ըսէ։ Սակայն պատումը կ՚արձանագրէ նաեւ կողոպուտը, զրկանքները եւ ծանօթ աշխարհին կորուստը։ Այսօրուան ընթերցողները յաճախ կը զարմանան, թէ տօնախմբութեան որքա՛ն վիշտ կ՚ընկերանայ։ Այս լարուածութիւնը դասարանային քննարկումի համար բեղուն նիւթ է։

Լեզուն եւ ոճը

«Վէրք Հայաստանի»-ի ամէնէն կարեւոր ոճական յատկանիշը իր լեզուն է։ Աբովեան գրած է կենդանի Արարատեան բարբառով՝ առածներով, երդումներով, օրհնութիւններով, անէծքներով եւ ուղղակի գիւղական խօսակցութենէն առնուած դարձուածքներով։ Դասական գրաբարով դաստիարակուած ընթերցողները ցնցուեցան, եւ ժամանակակիցներէն ոմանք ատիկա գռեհկութիւն համարեցին։ Բայց սերունդ մը ետք այդ լեզուն դարձաւ արդի արեւելահայ գրական արձակին հիմքը։

Եւրոպական վէպի չափանիշներով կառոյցը ազատ է։ Աբովեան կ՚անցնի պատումէն քարոզի, բանահիւսութենէն պատմական վաւերագրութեան եւ անձնական պոռթկումներու, երբեմն նոյնիսկ մէկ գլուխի մէջ։ Գիրքը աւելի լաւ կը հասկցուի իբրեւ վէպի, ժամանակագրութեան եւ մանիֆեսթի խառնուրդ, քան իբրեւ խստօրէն կառուցուած պատմութիւն։

Յուզական երանգը ամբողջ գիրքին մէջ բարձր է։ Յաճախ կը հանդիպին բացագանչութիւններ, ընթերցողին ուղղուած դիմումներ եւ բացայայտ ողբի հատուածներ։ Այս ռոմանթիք բուռնութիւնը յատուկ էր ժամանակին, բայց նաեւ գիտակից ընտրութիւն էր. Աբովեան կ՚ուզէր, որ ընթերցողը զգայ իր վիճակը, եւ ոչ միայն տեղեկանայ անոր մասին։

Ժառանգութիւնը եւ բեմադրումները

Աբովեան անհետացաւ 1848-ի Ապրիլ 14-ի առաւօտուն եւ այլեւս չգտնուեցաւ, ուստի երբեք չտեսաւ իր գիրքը տպուած։ «Վէրք Հայաստանի»-ն վերջապէս լոյս տեսաւ Թիֆլիսի մէջ՝ 1858-ին, եւ շուտով օրինակ դարձաւ յաջորդ գրողներուն համար։ Րաֆֆի, Պերճ Պռոշեան եւ Ղազարոս Աղայեան բոլորն ալ կառուցեցին Աբովեանի դրած աշխարհաբար արձակի հիմքին վրայ։

Վէպը բազմաթիւ անգամներ վերահրատարակուած է, թարգմանուած՝ քանի մը լեզուներու, բեմադրուած ու պաստառի փոխադրուած։ Ան հայկական վարժարաններու հիմնական ծրագիրին մաս կը կազմէ։ Աբովեանի անունը կը կրեն քաղաք մը, պետական մանկավարժական համալսարան մը եւ բազմաթիւ վարժարաններ, ինչ որ կը յիշեցնէ, թէ ան թէ՛ գրող էր, թէ՛ մանկավարժ։

Աշակերտներուն համար գիրքը արժէքաւոր է թէ՛ իբրեւ գրականութիւն, թէ՛ իբրեւ պատմական վկայութիւն։ Ան կը պահէ տասնիններորդ դարու սկիզբի հայ գիւղին բառապաշարը, հաւատալիքներն ու ամէնօրեայ ծէսերը այնպիսի մանրամասնութեամբ, որուն քիչ աղբիւրներ կը հասնին։