Անուշ

Պատմական խորապատկեր

Թումանեան մեծցաւ հիւսիսային Հայաստանի Լոռիի լեռներուն մէջ՝ զառիթափ ձորերու, քարաշէն գիւղերու եւ ամառնային արօտներու երկրին մէջ։ Տասնիններորդ դարու վերջերուն հոն կեանքը տակաւին կ՚որոշէին տոհմային հաւատարմութիւնը, ծնողներուն կարգադրած ամուսնութիւնը եւ ընտանեկան պատուոյ չգրուած օրէնքը։ Այդ պատիւը երիտասարդ տղան պէտք էր պաշտպանէր իր բազուկով։ Թումանեան այս սովորութիւնները ներսէն կը ճանչնար եւ անոնց մասին գրեց առանց ծաղրելու, բայց նաեւ առանց զանոնք անվնաս ներկայացնելու։

1890-ականներուն հայ գրողները գիտակցաբար կը կերտէին արդի ազգային գրականութիւն մը արեւելահայ գրական լեզուով։ Եւրոպական օրինակներ ընդօրինակելու փոխարէն Թումանեան դարձաւ դէպի գիւղին խօսքը, ժողովրդական երգն ու տեղական աւանդավէպը։ Անուշով ան կ՚ուզէր հասարակ լեռնականներու առօրեայ ողբերգութեան տալ այն ծանրութիւնն ու արժանապատուութիւնը, որ սովորաբար միայն դիւցազներգական նիւթերուն կը տրուէր։

Թումանեան առաջին տարբերակը գրեց 1890-ին եւ տպեց 1892-ին՝ Մոսկուայի մէջ լոյս տեսած իր երկրորդ բանաստեղծական ժողովածուին մէջ։ Ան կը մտածէր զայն հանդէսի մը ղրկել, բայց խրատեցին որ գիրքին համար պահէ։ Գոհ չէր արդիւնքէն եւ տակաւին տասը տարի շարունակեց մշակել քերթուածը։ Այսօր դպրոցներուն մէջ կարդացուող տարբերակը, որ նաեւ օփերային հիմքը դարձաւ, աւարտած է 1901-ին ու 1902-ին եւ հրատարակուած՝ 1903-ի թիֆլիսեան ժողովածուին մէջ։

Պատմութեան ամփոփումը

Անուշ Լոռիի գիւղերէն մէկուն երիտասարդ աղջիկն է։ Ան կը սիրէ Սարոն՝ հովիւ մը, որ իր հօտերը կ՚արածէ բարձր արօտներուն վրայ։ Սէրը փոխադարձ է, եւ գիւղին երիտասարդները գիտեն անոր մասին։ Քերթուածին առաջին մասերը կ՚անցնին գարնան տօներու, երգերու եւ լեռնային կեանքի պարզ ուրախութիւններու մէջէն։ Անուշի եղբայրը՝ Մոսին, հպարտ երիտասարդ մըն է, որուն համար ընտանիքին անունը լուրջ բան է։

Գիւղական հարսանիքի մը ատեն երիտասարդները կոխ կը բռնեն։ Տեղական օրէնքը յստակ է. հակառակորդին կռնակը երբեք գետին պէտք չէ դպչի, որովհետեւ այդ կերպով ինկնալը հանրային նուաստացում է։ Մրցումին տաքութեան մէջ Սարօ կը մոռնայ ինքզինք եւ Մոսին կռնակին վրայ գետին կը զարնէ։ Ամբոխը կը խնդայ։ Մոսի ոտքի կ՚ելլէ ամօթէն այրած եւ վրէժ կ՚երդնու այն մարդուն դէմ, որ ամբողջ գիւղին առջեւ խայտառակեց իր ընտանիքը։

Սարօ կը փախչի լեռները եւ հոն կ՚ապրի հալածական։ Անուշ գաղտնի կը շարունակէ զինք տեսնել, եւ հայրը զինք տունէն կը վռնտէ։ Մոսի կը հետապնդէ քրոջ սիրածը եւ կը սպաննէ զայն հրացանով։ Երբ Անուշ կ՚իմանայ Սարոյի մահը, կը խելագարի, ձորերուն մէջ կը թափառի անոր անունը կանչելով եւ ինքզինք գետը կը նետէ։ Քերթուածը կը փակուի լեռներուն պատկերով՝ անփոփոխ ու անտարբեր, եւ գիւղին պատկերով, որ նոյն սովորութիւնները պիտի շարունակէ։

Գլխաւոր կերպարներ

Թումանեան ողբերգութիւնը կը կառուցէ չորս դէմքերու վրայ։ Անոնցմէ իւրաքանչիւրը կը գործէ տրամաբանօրէն՝ իր աշխարհին չափանիշներով։ Քերթուածին մէջ սովորական իմաստով չարագործ չկայ, եւ ճիշդ ասիկա է, որ վախճանը ընթերցողին համար այդքան ցաւալի կը դարձնէ։

Գիւղին ամբոխը, պառաւները եւ թափառական բախտագուշակը գրեթէ առանձին կերպար մը կը կազմեն։ Անոնց բերնով կը խօսի հաւաքական կարծիքը, որ կ՚որոշէ, թէ ի՛նչն է ամօթալի եւ ի՛նչը՝ պատուաբեր։

• Անուշ. կենսուրախ գիւղացի աղջիկ մը, որ կը սիրէ ամբողջ սրտով եւ անպաշտպան։ Սարոյի մահէն ետք անոր խելագարութեան մէջ սուզուիլը հայ բանաստեղծութեան ամէնէն հռչակաւոր էջերէն է։
• Սարօ. առատաձեռն ու իր ուժին վստահ հովիւ մը, որ կոխի հրապարակին վրայ մէկ անխոհեմ շարժումի համար իր կեանքով կը վճարէ։
• Մոսի. Անուշի եղբայրը, պատուոյ օրէնքին գերին։ Ան կը սիրէ իր քոյրը, բայց կը սպաննէ անոր սիրածը, որովհետեւ հանրային ամօթը այդ կը պահանջէ։
• Մայրը. Անուշի մայրը, որ կը նշմարէ նշանները եւ կը վախնայ վախճանէն, բայց անզօր է զայն կանխելու։
• Բախտագուշակն ու գիւղին երգչախումբը. սովորոյթի, նախապաշարումի եւ հաւաքական դատաստանի ձայներ, որոնք երիտասարդները կը պահեն իրենց շրջանակին մէջ։

Նիւթեր եւ գլխաւոր գաղափարներ

Կեդրոնական նիւթը անհատին զգացումին եւ ժառանգուած սովորոյթին բախումն է։ Անուշ եւ Սարօ արտասովոր բան մը չեն ուզեր. անոնք միայն կ՚ուզեն ամուսնանալ։ Սակայն պատուոյ չգրուած օրէնքը բարեկամական կոխի մը մէջ պատահած դէպքը կը վերածէ մահավճիռի։ Թումանեան չի քարոզեր։ Ան պարզապէս ցոյց կու տայ, թէ ինչպէս օրէնք մը, որ ժամանակին համայնքը միասին կը պահէր, կրնայ կործանել այն մարդիկը, որոնք պէտք էր պաշտպանէր։

Երկրորդ նիւթը բնութիւնն է՝ իբրեւ վկայ եւ իբրեւ հայելի։ Ձորերը, գարնան ծաղիկները, հօտերն ու գետը նկարագրուած են մեծ քնքշութեամբ։ Նոյն գետը, որ կը տանի բերքահաւաքի երգերը, կը տանի նաեւ Անուշի մարմինը։ Քերթուածին բնութիւնը դաժան չէ, բայց բոլորովին անտարբեր է մարդկային վիշտին հանդէպ, եւ ատիկա ողբերգութիւնը աւելի կը սրէ, քան կը մեղմացնէ։

Վերջապէս, քերթուածը կը քննէ կնոջ վիճակը։ Անուշ ձայն չունի իր կեանքը որոշող ոեւէ հարցի մէջ. չի կրնար կեցնել կոխը, չի կրնար պաշտպանել Սարոն, չի կրնար ինք ընտրել ամուսինը։ Անոր խելագարութիւնը բողոքի միակ ձեւն է, որ իրեն կը մնայ։ Թումանեան զայն կը ներկայացնէ համակրանքով, եւ ոչ իբրեւ պարզ պատումային հնարք։

Լեզու եւ ոճ

Թումանեան Անուշը գրեց յստակ ու երաժշտական արեւելահայերէնով, որ մօտ կը մնայ Լոռիի խօսուածքին։ Տողերը կարճ են, շեշտերը՝ ուժեղ, երկխօսութիւնը՝ շատ ուղղակի, այնպէս որ ամբողջ հատուածներ կարելի է երգել կամ անգիր արտասանել։ Հայ աշակերտներու սերունդներ անգիր սորված են անոր բաժինները, եւ սկզբնական տողերը գրեթէ բոլորին ծանօթ են։

Քերթուածը կառուցուած է ժողովրդական ձեւերու վրայ։ Թումանեան անոր մէջ կը հիւսէ ողբեր, հարսանեկան երգեր, հովիւներու կանչեր եւ գիւղին տարուան ծէսերը, այնպէս որ պատումը ժամանակ առ ժամանակ կանգ կ՚առնէ հաւաքական երգի մը համար։ Այս կառոյցը գործին օփերային կերպ կու տար Տիգրանեանի երաժշտութենէն շատ առաջ։ Ասիկա պատճառներէն մէկն է, որ օփերային մշակումը այդքան բնական թուեցաւ։

Պատկերները ամբողջովին առնուած են լեռնային աշխարհէն. հօտեր, մշուշ, ժայռեր, օճախի կրակ եւ լեռան ծաղիկներ։ Թումանեան գիտակցաբար կը խուսափի վերացական կամ գրքային բառերէն։ Լեզուին այս պարզութեան շնորհիւ ծայրայեղ յուզումի պահերը, մանաւանդ Անուշի վերջին թափառումը, անսովոր ուժով կը հասնին ընթերցողին։

Ժառանգութիւն եւ մշակումներ

Արմէն Տիգրանեան քերթուածին հիման վրայ օփերա մը գրեց, որ առաջին անգամ բեմ բարձրացաւ 1912-ին, Ալեքսանդրապոլի՝ այսօրուան Կիւմրիի մէջ։ Ան ընդհանրապէս կը նկատուի առաջին հայկական օփերան, որուն եղանակները ուղղակի ժողովրդական երգէն առնուած են։ Օփերան մտաւ հայկական թատրոններու մնայուն խաղացանկին մէջ, իսկ Անուշի ողբին նման երգեր հայ երգիչներուն համար չափանիշ են։

Պատմութիւնը քանի մը անգամ ժապաւէնի վերածուած է, բեմադրուած է իբրեւ պալէ եւ նկարազարդուած՝ առաջատար հայ արուեստագէտներու կողմէ։ Ան դասագրքային բնագիր է թէ՛ Հայաստանի, թէ՛ սփիւռքի մէջ։ Անոր կերպարները առօրեայ խօսքին մէջ դարձած են դատապարտուած սիրոյ եւ ընտանեկան հպարտութեան կործանարար ուժին կարճ նշանը։

Այսօրուան աշակերտին համար Անուշ յաճախ առաջին լուրջ գրական երկն է, որուն կը հանդիպի հայկական դպրոցական ծրագիրին մէջ։ Բաւական կարճ է ուշադիր կարդալու համար եւ բաւական հարուստ՝ քննարկելու համար։ Կապուած է նաեւ երաժշտութեան, նկարչութեան եւ շարժանկարին, ուստի բնական դուռ մըն է դէպի աւելի լայն աւանդութիւնը։