Անուշ

Պատմական համատեքստ

Թումանյանը մեծացել է Հյուսիսային Հայաստանի Լոռու լեռնաշխարհում, որտեղ խոր ձորեր են, քարաշեն գյուղեր և սեզոնային արոտներ։ XIX դարի վերջին այնտեղ կյանքը դեռ կարգավորում էին տոհմական հավատարմությունը, ծնողների կամքով կնքվող ամուսնությունն և ընտանեկան պատվի չգրված օրենքը, որն երիտասարդ տղամարդը պետք է պաշտպաներ իր բազկով։ Թումանյանն այդ սովորույթները ներսից էր ճանաչում։ Նա գրում էր դրանց մասին առանց ծաղրի, բայց և չէր ձևացնում, թե դրանք անվնաս են։

1890-ական թվականներին հայ գրողները գիտակցաբար ստեղծում էին նոր ազգային գրականություն՝ արևելահայ գրական լեզվով։ Թումանյանն եվրոպական օրինակներ չընդօրինակեց. նա դիմեց գյուղի խոսքին, ժողովրդական երգին և տեղական ավանդազրույցներին։ «Անուշով» նա ուզում էր շարքային լեռնականների առօրյա ողբերգությանը տալ այն ծանրությունն ու արժանապատվությունը, որ սովորաբար վերապահվում էր էպիկական նյութին։

Թումանյանն առաջին տարբերակը գրել է 1890 թվականին և տպագրել 1892-ին՝ Մոսկվայում լույս տեսած իր բանաստեղծությունների երկրորդ ժողովածուում։ Նա մտածում էր պոեմն ուղարկել ամսագրի, բայց նրան խորհուրդ տվեցին պահել այն գրքի համար։ Բանաստեղծը գոհ չէր արդյունքից և ևս մեկ տասնամյակ շարունակեց մշակել պոեմը։ Այսօր դպրոցներում կարդում են 1901 և 1902 թվականներին ավարտված և 1903 թվականի թիֆլիսյան ժողովածուում տպագրված տարբերակը. հենց այն էլ հիմք դարձավ օպերայի համար։

Ստեղծագործության բովանդակությունը

Լոռեցի գյուղացի աղջիկ Անուշը սիրում է Սարոյին՝ հովվին, որը հոտերն արածեցնում է բարձր արոտներում։ Նրանց սերը փոխադարձ է, և գյուղի երիտասարդությունը դրա մասին գիտի։ Պոեմի առաջին մասերն անցնում են գարնանային տոների, երգերի և լեռնային կյանքի պարզ ուրախությունների միջով։ Անուշի եղբայրը՝ Մոսին, հպարտ երիտասարդ է և ընտանիքի անվան հարցում կատակ չի հասկանում։

Գյուղական հարսանիքին տղաները կոխ են բռնում, և այնտեղ կա խիստ տեղական կանոն. մրցակցի մեջքն երբեք չպետք է գետնին դնել, որովհետև այդպես պառկեցվելը հրապարակային նվաստացում է։ Մրցման թեժ պահին Սարոն տարվում է և Մոսու մեջքը գետնին դնում։ Ամբոխը ծիծաղում է։ Մոսին ոտքի է ելնում ամոթից այրվելով և երդվում վրեժ լուծել այն մարդուց, ով ողջ գյուղի աչքի առաջ խայտառակել է իր ընտանիքը։

Սարոն փախչում է սարերն և հալածական դառնում։ Անուշը գաղտնի շարունակում է հանդիպել նրան, և նրան վռնդում են հայրական տնից։ Մոսին գտնում է քրոջ սիրածին և գնդակահարում։ Սարոյի մահվան լուրն առնելով՝ Անուշը խելագարվում է, թափառում ձորերում՝ նրա անունը կանչելով, և նետվում գետը։ Պոեմն ավարտվում է լեռների պատկերով, որոնք անփոփոխ են ու անտարբեր, և գյուղի պատկերով, որը նույն սովորույթները կրկնելու է նորից ու նորից։

Գլխավոր կերպարները

Թումանյանն ողբերգությունը կառուցում է չորս կերպարի վրա, և նրանցից յուրաքանչյուրը խելամիտ է վարվում՝ իր աշխարհի չափանիշներով։ Պոեմում սովորական իմաստով չարագործ չկա, և հենց դրա համար է ավարտն ընթերցողի համար այդքան ցավոտ։

Գյուղի ամբոխը, պառավներն և թափառական գուշակն երկրորդական կերպարներ են, բայց միասին գրեթե առանձին հերոս են դառնում։ Նրանց բերանով խոսում է հասարակական կարծիքը, որն որոշում է, թե ինչն է ամոթ և ինչը՝ պատիվ։

• Անուշ. կենսուրախ գյուղացի աղջիկ, որը սիրում է ամբողջ սրտով և անպաշտպան։ Սարոյի մահից հետո նրա խելագարության տեսարանները հայ պոեզիայի ամենահայտնի էջերից են։
• Սարո. առատաձեռն և իր ուժին վստահ հովիվ, որին կոխի ժամանակ արած մեկ անզգույշ քայլը կյանք է արժենում։
• Մոսի. Անուշի եղբայրը, որին կապում է պատվի օրենքը։ Նա սիրում է քրոջը, բայց սպանում է նրա սիրածին, որովհետև դա է պահանջում հրապարակային ամոթը։
• Մայրը. Անուշի մայրը, որը չար նշաններ է տեսնում և վախենում վախճանից, բայց ի զորու չէ կանխելու այն։
• Գուշակն և գյուղական երգչախումբը. սովորույթի, սնահավատության և հավաքական դատաստանի ձայները, որոնք օղակում են երիտասարդներին։

Թեմաներ և առանցքային գաղափարներ

Պոեմի կենտրոնում անհատական զգացմունքի և ժառանգված սովորույթի բախումն է։ Անուշն ու Սարոն արտասովոր ոչինչ չեն ուզում, միայն ամուսնանալ։ Բայց պատվի չգրված օրենքն ընկերական կոխի պատահական դրվագը դարձնում է մահավճիռ։ Թումանյանը չի քարոզում։ Նա պարզապես ցույց է տալիս, թե ինչպես մի կանոն, որ ժամանակին համախմբում էր համայնքը, կարող է կործանել հենց այն մարդկանց, որոնց պետք է պաշտպաներ։

Երկրորդ թեման բնությունն է, որը միաժամանակ վկա է և հայելի։ Ձորերը, գարնան ծաղիկները, հոտերն ու գետը նկարագրված են մեծ քնքշանքով։ Նույն գետը, որ տանում է բերքահավաքի երգերը, տանում է նաև Անուշի մարմինը։ Պոեմում բնությունը դաժան չէ, բայց բոլորովին անտարբեր է մարդու վշտի հանդեպ, և այդ անտարբերությունն ողբերգությունը չի մեղմում, այլ ավելի է սրում։

Վերջապես, պոեմը խոսում է կնոջ վիճակի մասին։ Անուշը ձայն չունի իր ճակատագիրն որոշող ոչ մի հարցում. նա չի կարող կանգնեցնել կոխը, չի կարող պաշտպանել Սարոյին, չի կարող ինքն որոշել, թե ում հետ ամուսնանա։ Խելագարությունը բողոքի միակ ձևն է, որ նրան հասանելի է։ Թումանյանն այն պատկերում է կարեկցանքով և չի վերածում սոսկ սյուժետային հնարքի։

Լեզուն և ոճը

Թումանյանը «Անուշը» գրել է պարզ, երաժշտական արևելահայերենով, որը մոտ է Լոռու ժողովրդական խոսքին։ Տողերը կարճ են, շեշտերը՝ ուժեղ, երկխոսությունը՝ առատ, ուստի ամբողջական հատվածներ կարելի է երգել կամ անգիր արտասանել։ Հայ դպրոցականների սերունդներ անգիր են սովորել պոեմի հատվածներ, իսկ սկզբնատողերը ճանաչում է գրեթե յուրաքանչյուր ոք։

Պոեմը հենվում է ժողովրդական ձևերի վրա։ Թումանյանը պատումի մեջ հյուսում է ողբեր, հարսանեկան երգեր, հովիվների կանչեր և գյուղի տարվա եղանակների ծեսերը, ուստի պատմությունը հաճախ կանգ է առնում՝ տեղ տալով համայնքի երգին։ Այս կառուցվածքի շնորհիվ գործն օպերային տեսք ուներ դեռ Տիգրանյանի երաժշտությունից շատ առաջ։ Դա է պատճառներից մեկը, որ օպերային փոխադրությունն այդքան բնական թվաց։

Պատկերներն ամբողջությամբ վերցված են լեռնային աշխարհից՝ հոտեր, մշուշ, ժայռեր, օջախի կրակ, սարի ծաղիկներ։ Թումանյանը խուսափում է վերացական ու գրքային բառերից, և այս զսպվածությունը միտումնավոր է։ Հենց լեզվի պարզության շնորհիվ են ծայրահեղ հուզական պահերը, հատկապես Անուշի վերջին թափառումները, ազդում անսովոր ուժով։

Ժառանգությունը և բեմադրումները

Արմեն Տիգրանյանը պոեմի հիման վրա օպերա գրեց, որն առաջին անգամ բեմադրվեց 1912 թվականին Ալեքսանդրապոլում՝ այսօրվա Գյումրիում։ Այն սովորաբար համարում են առաջին հայկական օպերան, որի մեղեդիներն ուղղակիորեն քաղված են ժողովրդական երգերից։ Օպերան մտավ հայկական թատրոնների մշտական խաղացանկ, իսկ Անուշի ողբի նման արիաները հայ երգիչների համար դասական են դարձել։

Պոեմը մի քանի անգամ էկրանավորվել է և բեմադրվել որպես բալետ։ Այն նկարազարդել են հայ առաջատար նկարիչներ, և այն ընդգրկված է դպրոցական ծրագրերում՝ թե՛ Հայաստանում, թե՛ սփյուռքում։ Նրա կերպարներն առօրյա խոսքում դարձել են դատապարտված սիրո և ընտանեկան հպարտության կործանարար կողմի խորհրդանիշ։

Այսօրվա աշակերտի համար «Անուշը» հաճախ առաջին լուրջ գրական երկն է, որին նա հանդիպում է հայ գրականության դասերին։ Պոեմը բավական կարճ է մանրակրկիտ ընթերցման համար և բավական հարուստ՝ քննարկման համար։ Իսկ երաժշտության, գեղանկարչության և կինոյի հետ կապերը նրան դարձնում են բնական դուռ դեպի ավելի լայն ավանդույթ։