Ավետիք Իսահակյան

1. Վաղ տարիները և կրթությունը

Ավետիք Իսահակյանը ծնվել է 1875 թվականի հոկտեմբերի 30-ին Ալեքսանդրապոլում՝ այսօրվա Գյումրիում, համեստ ընտանիքում։ Քաղաքը հայ արհեստի, երաժշտության և հումորի աշխույժ կենտրոն էր։ Նրա փողոցային երգերն ու աշուղական ավանդույթը ընդմիշտ դրոշմվեցին բանաստեղծի ռիթմի և խոսքի զգացողության մեջ։

Նա սովորել է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում, որն այն ժամանակ հայ հոգևոր և կրթական կյանքի գլխավոր կենտրոնն էր։ Այնտեղ նա հիմնավոր գիտելիքներ ստացավ գրաբարից, պատմությունից և աստվածաբանությունից։ Հետո մեկնեց Գերմանիա և Լայպցիգի համալսարանում լսեց գրականության և փիլիսոփայության դասախոսություններ։ Այնտեղ նա յուրացրեց եվրոպական ռոմանտիզմը և այն ժամանակ նորաձև հոռետեսական փիլիսոփայությունը։

Նրա առաջին ժողովածուն՝ «Երգեր ու վերքեր», լույս տեսավ 1897 թվականին և անմիջապես հաջողություն ունեցավ։ Սիրո, բաժանման և հայրենիքի կարոտի մասին կարճ բանաստեղծությունները շուտով երգ դարձան։ Մի քանիսն այնքան լայն տարածվեցին, որ մարդիկ մոռացան, թե ով է դրանց հեղինակը։

2. Գրական ուղին և պանդխտությունը

Կովկաս վերադառնալուց հետո Իսահակյանը միացավ «Վերնատուն» խմբակին, որը Թիֆլիսում հավաքվում էր Հովհաննես Թումանյանի շուրջ։ Այնտեղ նա ձեռք բերեց ցմահ ընկերներ։ Քաղաքական գործունեության պատճառով նա կասկածի տակ հայտնվեց։ 1908 թվականին նրան ձերբակալեցին հայ քաղաքական գործիչների զանգվածային դատավարության առնչությամբ։ Մոտ վեց ամիս նա անցկացրեց Մետեխի բանտում և 1909 թվականին ազատվեց գրավով։

1911 թվականին նա լքեց Ռուսական կայսրությունը, և սկսվեց արտասահմանյան կյանքի երկար շրջանը։ Տարբեր տարիներ նա ապրեց Բեռլինում, Վենետիկում, Վիեննայում և Փարիզում։ Նա շարունակում էր գրել և դարձավ արտասահմանի հայ մշակութային կյանքի կարևոր դեմքերից մեկը։ Հատկապես 1915 թվականից հետո նա օգնում էր փրկվածներին և ջանում, որ համայնքի գրական կյանքը չմարի։ 1926 թվականին նա վերադարձավ Խորհրդային Հայաստան և մնաց չորս տարի, բայց 1930 թվականին նորից մեկնեց Փարիզ։

1936 թվականին նա վերջնականապես վերադարձավ հայրենիք։ Նրան ընդունեցին պատիվներով, ընտրեցին Գիտությունների ակադեմիայի անդամ, իսկ 1946 թվականից նա ղեկավարեց Հայաստանի գրողների միությունը։ Մինչև կյանքի վերջը նա գրում էր արձակ պատումներ, առակներ և քնարական բանաստեղծություններ։

3. Գլխավոր երկերը

«Աբու Լալա Մահարին» նրա ամենահայտնի պոեմն է։ Այն գրվել է 1909–1911 թվականներին։ Պոեմի հերոսը միջնադարյան Բաղդադի հարուստ բանաստեղծ է։ Զզված մարդկանց դաժանությունից ու կեղծավորությունից՝ նա թողնում է քաղաքը և իր ուղտերի քարավանով գնում անապատ։ Ճանապարհին նա խորհում է ազատության, հասարակության և մահվան մասին։ Պոեմը թարգմանվել է բազմաթիվ լեզուներով, և շատ գրողներ են հիացել դրանով։

Նրա առաջին ժողովածուն՝ «Երգեր ու վերքերը», մինչ օրս նրա քնարական համբավի հիմքն է։ Այնտեղ կան բանաստեղծություններ, որոնք սկսվում են թափառական պանդուխտի կամ դռան մոտ սպասող մոր պատկերով։ Շատ պարզ բառերով դրանք ուժեղ հույզ են արթնացնում։ Հենց դրա համար էլ դրանցից շատերը մտան հայ երգիչների խաղացանկ։

Նա գրել է նաև ավանդությունների և պատմության նյութով երկեր, այդ թվում՝ անավարտ «Ուստա Կարո» վեպը, ինչպես նաև բազմաթիվ առակներ և արձակ պատումներ։ Դրանցում նա անդրադառնում էր հայ ժողովրդական հավատալիքներին, միջնադարյան զրույցներին և այն բարոյական հարցերին, որոնք նրան մտահոգում էին ամբողջ կյանքում։

• «Երգեր ու վերքեր», բանաստեղծությունների ժողովածու, 1897
• «Աբու Լալա Մահարի», փիլիսոփայական պոեմ, 1909–1911
• «Լիլիթը» և ավանդությունների հիման վրա գրված այլ պոեմներ
• «Ուստա Կարո», անավարտ վեպ
• Բազմաթիվ առակներ և արձակ պատումներ

4. Թեմաներ և ոճ

Կարոտը Իսահակյանի մեծ թեման է՝ կորցրած տան, կորցրած սիրո կամ ավելի մաքուր կյանքի կարոտը։ Նա կյանքի մեծ մասն անցկացրեց Հայաստանից հեռու, ուստի պանդխտությունը նրա համար վերացական թեմա չէ, այլ ամենօրյա վիճակ։ Դրա համար էլ նրա տողերն այդքան հարազատ էին աշխարհով մեկ ցրված ժողովրդին։

Նրա արվեստը միայն թվում է պարզ։ Նա գրում էր կարճ տողերով, օգտագործում էր կրկնություն, ուղղակի դիմում և ժողովրդական երգի բառապաշար ու խուսափում էր բարդ փոխաբերություններից։ Կոմպոզիտորները հեշտությամբ էին երաժշտություն գրում այդ տեքստերի վրա, որովհետև դրանց ռիթմն արդեն երաժշտական էր։ Նրա խոսքերով գրված են հայ կոմպոզիտորների տասնյակ երգեր և ռոմանսներ։

Այս պարզության կողքին կա «Աբու Լալա Մահարիի» փիլիսոփայական մեծ հավակնությունը։ Այստեղ բանաստեղծը խորհում է արդարության, մահվան և մարդու արժեքի մասին։ Փոքր քնարական բանաստեղծությունն ու ծավալուն խոհը նրա ստեղծագործության երկու բևեռներն են, և հենց դրանց շնորհիվ է այն այդքան լայն ու բազմազան։

5. Վերջին տարիները և ժառանգությունը

Իսահակյանը մահացավ Երևանում 1957 թվականի հոկտեմբերի 17-ին՝ իր ութսուներկուերորդ տարեդարձից քիչ առաջ։ Նրան թաղեցին Կոմիտասի անվան պանթեոնում։ Այդ տարիներին նա արդեն կենդանի կամուրջ էր նախահեղափոխական գրական աշխարհի և հետպատերազմյան Խորհրդային Հայաստանի միջև։ Նրան հարգում էին բոլոր սերունդների գրողները։

Երևանում գործում է նրա տուն-թանգարանը, որտեղ պահվում են նրա գրադարանն ու ձեռագրերը։ Նրա անունով են կոչվում փողոցներ, դպրոցներ և խոշոր գրական մրցանակ։ Հայրենի Գյումրին նրան համարում է իր ամենաբնորոշ դեմքերից մեկը։

Բայց ամենից առաջ նա ապրում է երգի մեջ։ Հայ երգիչները, երգչախմբերը և դպրոցականները մինչ օրս երգում են նրա տողերը՝ հաճախ առանց իմանալու, թե ով է դրանք գրել։ Թերևս հենց սա էր այն, ինչ ամենից շատ կցանկանար ժողովրդական երգի լեզվով գրող բանաստեղծը։