Բագրատունյաց Հայաստանը և Անի քաղաքը

Թագավորության վերականգնումը

Արաբները Հայաստանում իշխանություն հաստատեցին յոթերորդ դարում, բայց իններորդ դարում նրանց տիրապետությունը թուլացավ․ Աբբասյան խալիֆայությունն այլևս չէր կարողանում վերահսկել հեռավոր նահանգները։ Բագրատունիները, որոնք դեռ Արշակունիների ժամանակներից ժառանգաբար բարձր պաշտոններ էին զբաղեցնում, հմտորեն օգտվեցին առիթից։ Նրանց իշխանության կարևոր հենարաններից էր նախարարական համակարգը՝ ժառանգական ազնվական տների կարգը, որը գոյություն ուներ դեռ Ավարայրի ճակատամարտից առաջ և դիմացել էր օտար տիրապետության դարերին։ Բագրատունիները խալիֆի համար հարկ էին հավաքում, հաշտեցնում էին իրար հետ մրցող նախարարական տներին և աստիճանաբար դարձան անփոխարինելի։ 885 թվականին խալիֆը թագ ուղարկեց Աշոտ Բագրատունուն, և բյուզանդական կայսր Վասիլ Ա-ն անմիջապես նույնն արեց։

Նոր թագավորությունը կենտրոնացված պետություն չէր։ Հայ հասարակությունը բաժանված էր ազնվական տների միջև, և ամեն մեկն ուներ իր ամրոցներն ու հեծելազորը։ Բագրատունի արքան նրանց բացարձակ տերը չէր, այլ առաջինը հավասարների մեջ։ 908 թվականին Արծրունիները Վանա լճի շրջակայքում՝ Վասպուրականում, հիմնեցին առանձին թագավորություն, իսկ ավելի փոքր թագավորություններ առաջացան Սյունիքում, Կարսում և Լոռիում։ Այդ պատճառով պատմաբանները խոսում են Բագրատունյաց դարաշրջանի, և ոչ թե մեկ միասնական պետության մասին։

Եվ այնուամենայնիվ վերականգնումն իրական օգուտ տվեց։ Նախարարական տների միջև պատերազմները պակասեցին, առևտրական ճանապարհները նորից բացվեցին, իսկ հարկերն այլևս չէին գնում հեռավոր մայրաքաղաքներ, այլ մնում էին երկրում։ Բնակչությունն աճեց, հիմնվեցին նոր քաղաքներ։ Վանքերը, որոնք դժվար դարերում պահպանել էին ուսումն ու գիրը, հիմա կարողացան ընդարձակել իրենց դպրոցներն ու գրչատները։

Անին՝ հազար ու մի եկեղեցիների քաղաքը

961 թվականին Աշոտ Գ արքան արքայանիստը տեղափոխեց Անի, և նրա հաջորդները բլրի վրայի ամրոցից մայրաքաղաք կերտեցին։ Սմբատ Բ-ն, որը թագավորեց 977-ից 989 թվականները, կառուցեց արտաքին պարիսպները։ Գագիկ Ա-ն ավարտին հասցրեց շինարարությունը․ քաղաքն ունեցավ տաճարներ, պալատներ, շուկաներ, բաղնիքներ և կամուրջներ։ Իր ծաղկման գագաթնակետին՝ տասնմեկերորդ դարի սկզբին, Անին կարող էր ունենալ մոտ հարյուր հազար բնակիչ։ Այդ դեպքում այն իր ժամանակի աշխարհի ամենամեծ քաղաքներից մեկն էր։

Տեղանքն ինքնին բնական ամրոց է։ Սա եռանկյունաձև սարահարթ է, որի երկու կողմը պաշտպանում են խոր ձորերը, իսկ երրորդը փակում է աշտարակավոր կրկնակի պարիսպը։ Ներսում փողոցները դասավորված էին գլխավոր պողոտայի շուրջ, իսկ ջուրը հասնում էր կավե խողովակներով։ Անին կանգնած էր Մետաքսի ճանապարհի ճյուղերից մեկի վրա։ Այստեղ առևտուր էին անում Պարսկաստանից, Բյուզանդիայից և Կովկասից եկած վաճառականները, և հենց դրանով է բացատրվում քաղաքի թե՛ հարստությունը, թե՛ շինարարության ծավալը։

Հետագա հեղինակներն Անին անվանել են քառասուն դարպասների և հազար ու մի եկեղեցիների քաղաք։ Այս թվերը ճշգրիտ չեն, դրանք բանաստեղծական չափազանցություն են։ Սակայն հնագետները պարիսպների ներսում և շուրջը գտել են տասնյակ պաշտամունքային կառույցների մնացորդներ, որոնք պատկանել են հայկական, վրացական և այլ համայնքների։ 2016 թվականին Անիի ավերակներն ընդգրկվեցին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում։

• 961 թվականին՝ Աշոտ Գ-ի օրոք, դարձել է Բագրատունիների մայրաքաղաքը
• Երկու կողմից պաշտպանված է ձորերով, երրորդից՝ կրկնակի պարսպով
• Գտնվել է Մետաքսի ճանապարհի՝ Պարսկաստանն ու Բյուզանդիան կապող ճյուղի վրա
• 2016 թվականին ընդգրկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում

Ճարտարապետությունը և արվեստները

Դարաշրջանի ամենահայտնի կառույցը Անիի մայր տաճարն է, որը Տրդատ ճարտարապետն ավարտեց մոտ 1001 թվականին։ Ներսում կան խրձաձև մույթեր և սրածայր կամարներ․ Արևմտյան Եվրոպայի գոթական ճարտարապետության մեջ նման հատկանիշներ ի հայտ եկան ավելի քան մեկ դար անց։ Նավի համաչափությունների շնորհիվ ներսը թվում է շատ ավելի բարձր, քան իրականում է։ Տրդատի համբավը հասել էր երկրի սահմաններից դուրս․ 989 թվականի երկրաշարժից հետո նրան հրավիրեցին Կոստանդնուպոլիս՝ վերանորոգելու Սուրբ Սոֆիայի գմբեթը։

Այլ կառույցներ ցույց են տալիս, թե որքան բազմազան էր Բագրատունյաց ճարտարապետությունը։ Փրկչի կլոր եկեղեցում ժամանակին պահվում էր Կենաց Խաչի մասունքը։ Անիի շինարարական ավանդույթը գոյատևեց նաև հարստության անկումից հետո․ Զաքարյանների օրոք՝ 1215 թվականին, Տիգրան Հոնենց վաճառականի պատվերով կառուցված Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին պահպանել է ընդարձակ որմնանկարներ։ Անիից դուրս՝ տասներորդ դարում հիմնված Հաղպատի և Սանահինի նման վանքերում եկեղեցիները, գրատները, զանգակատներն ու ծածկած սրահները միավորված են մեկ համալիրում։ Այդ համալիրները ոչ միայն աղոթատեղի էին, այլև նույնքան էլ համալսարաններ։

Նույն դարերում ստեղծվեցին ուշագրավ մանրանկարչական ձեռագրեր, փորագրված խաչքարեր և հոգևոր պոեզիա։ Վանա լճի մոտ գտնվող Նարեկավանքի վանական Գրիգոր Նարեկացին մոտ 1002 թվականին ստեղծեց «Մատյան ողբերգության» երկը։ Աղոթքների այս երկար շարքը գրաբար հայ գրականության ամենաընթերցվող գործն է և մինչև այսօր արտասանվում է։

Բագրատունյաց թագավորության անկման պատճառները

Բագրատունյաց թագավորությունն ընկավ, որովհետև ներքին պառակտմանը գումարվեց կայսրության ճնշումը։ Բյուզանդիան ընդարձակվում էր դեպի արևելք․ 1021 թվականին այն միացրեց Վասպուրականը, իսկ Հովհաննես-Սմբատ արքայի մահից հետո հավակնություններ ներկայացրեց Անիի նկատմամբ։ 1045 թվականին բյուզանդական զորքերը գրավեցին քաղաքը և գահընկեց արեցին երիտասարդ Գագիկ Բ արքային։ Հայ ազնվականության տեղը զբաղեցրին բյուզանդական պաշտոնյաները։ Նրանք քանդեցին տեղական պաշտպանությունը և նահանգը ծանր հարկերի տակ դրեցին։

Հետևանքները շուտով երևացին։ 1064 թվականին սելջուկյան սուլթան Ալփ Արսլանը պաշարեց և գրավեց Անին։ Յոթ տարի անց բյուզանդացիները պարտվեցին Մանազկերտում, և Անատոլիան բաց մնաց թյուրքական բնակեցման առջև։ Հայ ազնվականությունն արդեն վերացված էր, և տարածաշրջանում չէր մնացել ոչ մի կազմակերպված ուժ, որ կարողանար պաշտպանել այն։ Անին տարբեր տիրակալների օրոք դեռ շարունակեց ապրել որպես առևտրական քաղաք։ Սակայն երկրաշարժերը, առևտրական ճանապարհների տեղաշարժը և մոնղոլական արշավանքներն աստիճանաբար դատարկեցին այն։ 1735 թվականին, երբ հեռացան վերջին վանականները, քաղաքը վերջնականապես լքվեց։

Այս ցնցումների ժամանակ շատ հայեր գաղթեցին հարավ և արևմուտք։ Միջերկրական ծովի ափին՝ Կիլիկիայում, նրանք հիմնեցին նոր իշխանություն, որը հետագայում դարձավ Կիլիկյան Հայաստանի թագավորությունը։ Իր նավահանգիստներով և խաչակիրների աշխարհի հետ կապերով այդ պետությունը ևս երեք հարյուր տարի շարունակեց հայոց քաղաքական կյանքը։

• Գահակալական վեճերը և հայկական թագավորությունների քաղաքական մասնատվածությունը
• Բյուզանդիայի հետևողական ընդարձակումը և Անիի նկատմամբ նրա հավակնությունները
• Բյուզանդական միացումից հետո տեղական ռազմական ուժերի թուլացումը
• Սելջուկյան արշավանքները, որոնք հաջորդեցին Անիի 1045 թվականի գրավմանը

Բագրատունյաց դարաշրջանի ժառանգությունը

Բագրատունյաց Հայաստանը հաճախ անվանում են միջնադարյան հայ մշակույթի ոսկեդար, և դա արդարացի է։ Մեկուկես դարում երկիրը տվեց ճարտարապետներ, որոնց գործն ազդեց իր սահմաններից շատ հեռու, բանաստեղծներ, որոնց տողերը մինչև այսօր արտասանվում են, և վանական դպրոցներ, որոնք աստվածաբաններ, փիլիսոփաներ և մաթեմատիկոսներ էին պատրաստում։ Այն, ինչ թանգարաններն այսօր ցուցադրում են որպես դասական հայկական արվեստ, մեծ մասամբ հենց այս ժամանակներից է։

Անիի ավերակներն այժմ Թուրքիայի տարածքում են՝ Հայաստանի հետ փակ սահմանի մյուս կողմում, և շարունակում են մնալ ուժեղ խորհրդանիշ։ Միջազգային կազմակերպությունների աջակցությամբ իրականացված պահպանման ծրագրերը կայունացրել են մի քանի կառույց, և աշխարհի տարբեր ծայրերից պատմաբաններ ու այցելուներ են գալիս այստեղ։ Դատարկ սարահարթի վրա մենակ կանգնած եկեղեցիների ուրվագծերը հայոց պատմության ամենաշատ լուսանկարվող պատկերներից են։

Աշակերտների համար այս ժամանակաշրջանն արժե ուշադիր ուսումնասիրել։ Այն ցույց է տալիս, թե ինչի էր ընդունակ հայ հասարակությունը, երբ ինքն էր կառավարում իրեն, և թե որքան արագ էին խոցելի դառնում նրա նվաճումները, երբ քանդվում էին նրա քաղաքական կառույցները։ Անիի պատմությունը դաս է այն մասին, թե ինչպես են կապված պետական հաստատություններն ու մշակույթը։