Խաչատուր Աբովյան

1. Վաղ տարիները և կրթությունը

Խաչատուր Աբովյանը ծնվել է 1809 թվականի հոկտեմբերի 15-ին Քանաքեռում։ Այն ժամանակ դա Երևանից դուրս գտնվող գյուղ էր, այժմ՝ քաղաքի մաս։ Նրա ընտանիքը տեղի մանր ազնվականներից էր։ Երկիրը դեռ պարսկական տիրապետության տակ էր, և հետագայում Աբովյանն այդ տարիները նկարագրել է որպես անապահովության ու ծանր հարկերի ժամանակ հայ գյուղացու համար։

Նա սովորել է սկզբում Էջմիածնի վանական դպրոցում, ապա Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում։ Այնտեղ նրա առջև բացվեց ավելի լայն մտավոր աշխարհ։ 1829 թվականին նա վերադարձավ Էջմիածին՝ ուսուցչի և թարգմանչի պաշտոնով, և հայտնվեց հայ հոգևոր ու կրթական կյանքի հենց կենտրոնում։

Նույն տարում գերմանացի գիտնական Ֆրիդրիխ Պարրոտը եկավ Արարատ լեռը բարձրանալու։ Աբովյանը նշանակվեց նրա ուղեկցորդն ու թարգմանիչը, և 1829 թվականի հոկտեմբերին նրանք միասին հասան գագաթին։ Դա լեռան առաջին վավերագրված վերելքն էր, որը հայտնի է Պարրոտի հրատարակած նկարագրությունից։ Արշավը հայտնի դարձրեց Աբովյանի անունը և ուղղակիորեն բացեց նրա կյանքի հաջորդ էջը։

2. Ուսումը Դորպատում

Պարրոտի աջակցությամբ Աբովյանը կրթաթոշակ ստացավ Դորպատի համալսարանում, որը գտնվում է այժմյան Էստոնիայի Տարտու քաղաքում։ Այնտեղ նա սովորեց 1830-ից 1836 թվականներին։ Ուսումնասիրեց փիլիսոփայություն, մանկավարժություն, գրականություն և բնագիտություն, տիրապետեց գերմաներենին ու ռուսերենին և ավելի խորը ծանոթացավ եվրոպական կրթական բարեփոխումներին։

Դորպատը մեկընդմիշտ փոխեց նրա մտածողությունը։ Այստեղ նա յուրացրեց ռոմանտիկների գաղափարը, թե ազգի իսկական ձայնը նրա կենդանի խոսքում և ժողովրդական մշակույթում է։ Աբովյանը եզրակացրեց, որ քանի դեռ հայ գրականությունը կառչած է գրաբարից, այն փակ կմնա հասարակ մարդու համար։ Գրաբարը դասական գրական լեզուն էր, և այն հասկանում էին գլխավորապես հոգևորականներն ու գիտնականները։

1836 թվականին նա վերադարձավ Կովկաս՝ վճռած ստեղծելու ժամանակակից հայկական դպրոց և ժամանակակից հայ գրականություն։ Երկու նպատակն էլ նրան հակադրեցին պահպանողական իշխանություններին։ Նրանք աշխարհաբարը գռեհիկ էին համարում, իսկ նրա մանկավարժական գաղափարները՝ վտանգավոր։

3. Մանկավարժական գործունեությունը և գլխավոր երկերը

Աբովյանը դպրոցների տեսուչ և ուսուցիչ էր նախ Թիֆլիսում, ապա Երևանում, որտեղ 1843 թվականից ղեկավարում էր գավառական դպրոցը։ Նա բացեց մասնավոր գիշերօթիկ դպրոց, դասավանդեց և՛ աղջիկներին, և՛ տղաներին, գրեց դասագրքեր։ Իշխանություններից անընդհատ պահանջում էր ավելի լավ պայմաններ և ուսուցիչների պատրաստում։ Հաջողությունը սովորաբար համեստ էր լինում, իսկ անձնական գինը՝ բարձր։

Նրա գլուխգործոցը՝ «Վերք Հայաստանի» վեպը, գրվել է 1841 թվականին։ Գործողությունները ծավալվում են 1826–1828 թվականների ռուս-պարսկական պատերազմի տարիներին։ Վեպի կենտրոնում երիտասարդ Աղասին է և Քանաքեռի գյուղացիները, որոնց պատերազմը քաշում է իր մեջ։ Գրքում միահյուսված են հայրենասիրական պատումը, ազգագրական մանրամասները և հայ ժողովրդի վիճակի մասին բաց քաղաքական խոսքը։

Հեղինակի կենդանության օրոք վեպը հրատարակել չհաջողվեց։ Այն լույս տեսավ 1858 թվականին՝ Աբովյանի անհետացումից տասը տարի անց, և անմիջապես մեծ ազդեցություն ունեցավ։ Դա արևելահայ աշխարհաբար արձակի առաջին խոշոր գեղարվեստական երկն էր։ Վեպը գործնականում լուծեց լեզվի հարցը. այն պարզապես ցույց տվեց, թե ինչի է ընդունակ խոսակցական լեզուն։

• «Վերք Հայաստանի», վեպ՝ գրված 1841-ին, հրատարակված 1858-ին
• «Նախաշավիղ», մանկավարժական այբբենարան երեխաների համար
• Առակներ, առակախոսություններ և ուսուցողական պատմություններ
• Դասագրքեր և ուսումնական նյութեր հայկական դպրոցների համար
• Ազգագրական և բանահյուսական գրառումներ հայ գյուղի կյանքի մասին

4. Թեմաներ և ոճ

Աբովյանը գրում էր բարենորոգչի աչքով։ Նրա մշտական թեմաներն են վատ կրթությունից ծնված տգիտությունը, քաղաքական պաշտպանությունից զուրկ ժողովրդի նվաստացումը և այն բարոյական ուժը, որ նա տեսնում էր հասարակ գյուղացու մեջ։ Նա դիմում էր ընթերցողին ուղղակիորեն և երբեմն նույնիսկ ընդհատում էր պատմությունը՝ նրա հետ վիճելու համար։ Այսօր այդ հնարքն անսովոր է թվում, բայց առաջին ընթերցողների համար հենց դա գիրքը դարձրեց այրող։

Նրա արձակը մոտ է խոսակցական հայերենին. այն լի է առածներով, բարբառային բառերով, բացականչություններով և գյուղական զրույցի հնչերանգով։ Հետագա գրողները զգալիորեն մշակեցին գրական լեզուն, բայց Աբովյանի ընտրությունը հաստատեց մի սկզբունք. հայ գրականությունը պիտի գրվի այն լեզվով, որով ընթերցողն արդեն խոսում է։

Նա նաև առաջին հայերից էր, ով սկսեց համակարգված հավաքել բանահյուսությունը։ Նա գրի էր առնում երգեր, ասացվածքներ և սովորույթներ, քանի որ համոզված էր, որ դրանց մեջ է ազգի բնավորությունը։ Այս աշխատանքն ազդեց թե՛ գրականության, թե՛ հետագա հայ ազգագրության վրա։

5. Անհետացումը և ժառանգությունը

1848 թվականի ապրիլի 14-ի առավոտյան Աբովյանը դուրս եկավ իր երևանյան տնից, և նրան այլևս ոչ ոք չտեսավ։ Նա երեսունութ տարեկան էր։ Վարկածները մի քանիսն են՝ ինքնասպանություն, սպանություն քաղաքական հակառակորդների ձեռքով, ձերբակալություն և աքսոր ռուսական իշխանությունների կողմից։ Դրանցից ոչ մեկը չի կարելի բացառել։ Ոչ մի ապացույց այդպես էլ վերջնական պատասխան չտվեց, և նրա ճակատագիրը մինչ օրս անհայտ է։

Ճանաչումը եկավ միայն նրա անհետացումից հետո։ 1858 թվականին «Վերք Հայաստանի»-ի հրատարակությունը Աբովյանին բերեց հիմնադրի համբավ, և արևելահայ գրականությունը գնաց նրա բացած ճանապարհով։ Րաֆֆին, Պերճ Պռոշյանը և հետագա ռեալիստները բոլորն էլ գրեցին նրա սկսած աշխարհաբար ավանդույթով։

Այսօր Քանաքեռում նրա ծննդյան տունը թանգարան է։ Նրա անունով են կոչվում մի քաղաք և Երևանի գլխավոր փողոցներից մեկը, իսկ «Վերք Հայաստանի»-ն դպրոցական ծրագրի մշտական մասն է։ Նրա մանկավարժական գործը հիշվում է նույնքան, որքան գեղարվեստական երկերը։