Քրիստոնեության ընդունումը Հայաստանում (301 թ.)
Հայկական ավանդության համաձայն՝ 301 թվականին Տրդատ Գ արքան մկրտվեց Գրիգոր Լուսավորչի ձեռքով և քրիստոնեությունը հռչակեց իր թագավորության կրոնը։ Թվականն ավանդական է, ոչ թե ստույգ, և շատ պատմաբաններ դարձը դնում են 314-ին ավելի մոտ։ Բայց երկու թվագրմամբ էլ Հայաստանն աշխարհում առաջին պետությունն էր, որ այդ քայլն արեց. Հռոմը քրիստոնեությունը պետական կրոն դարձրեց միայն մի քանի տասնամյակ անց։ Հետևանքները հասան հայկական կյանքի բոլոր ոլորտներին՝ ճարտարապետությունից ու իրավունքից մինչև այբուբենի ստեղծումը։
- Հեղինակ
- Armat-ի խմբագրական խումբ
- Թարմացվել է
- Ընթերցման տևողություն
- 8 րոպե ընթերցում
Համառոտ
Հայկական ավանդության համաձայն՝ 301 թվականին Տրդատ Գ արքան և արքունիքը մկրտվեցին Գրիգոր Լուսավորչի ձեռքով, և քրիստոնեությունը դարձավ Հայոց թագավորության պաշտոնական կրոնը։ Դարձը թելադրվեց վերևից. հեթանոսական տաճարների կալվածքներն անցան նոր եկեղեցուն, կաթողիկոսական աթոռը հաստատվեց Էջմիածնում, իսկ 325 թվականին հայ եպիսկոպոսներն արդեն մասնակցում էին Նիկիայի ժողովին։ Թվականն ինքնին վիճելի է. մի շարք պատմաբաններ նախընտրում են 314-ին ավելի մոտ ժամանակ։ Բայց երկու թվագրմամբ էլ Հայաստանն առաջին պետությունն էր, որ այդ քայլն արեց՝ Հռոմից մի քանի տասնամյակ առաջ։ Ամենահեռահաս հետևանքը ի հայտ եկավ մեկ դար անց. հայերեն Սուրբ Գրքի կարիքն ուղղակիորեն հանգեցրեց հայոց այբուբենի ստեղծմանը։
Հիմնական փաստեր
- Ավանդական թվականը
- 301 թ., որոշ գիտնականներ նախընտրում են մոտ 314 թ.
- Արքան
- Տրդատ Գ՝ Արշակունյաց հարստությունից
- Առաջին եպիսկոպոսը
- Գրիգոր Լուսավորիչ
- Մայր աթոռ
- Էջմիածին՝ հիմնադրված դարձից անմիջապես հետո
- Եկեղեցական ընտանիք
- Արևելյան ուղղափառ, ոչ քաղկեդոնական
- Հիմնական աղբյուր
- Ագաթանգեղոսի «Հայոց պատմությունը»
Հայաստանը դարձից առաջ
Երրորդ դարում Հայաստանը կառավարում էր Արշակունիների հարստությունը, և երկիրը սեղմված էր Հռոմեական կայսրության և Սասանյան Պարսկաստանի միջև։ Պաշտոնական կրոնը միահյուսում էր իրանական զրադաշտական պաշտամունքը ավելի հին տեղական և հելլենիստական տարրերի հետ։ Աշտիշատի, Բագավանի և Անի-Կամախի մեծ տաճարային համալիրներն ունեին կալվածքներ, քրմեր ու գանձարաններ, և ազնվական տոհմերն այնտեղից էին ստանում իրենց դիրքն ու եկամուտը։ Ուստի կրոնը մասնավոր գործ չէր. այն թագավորության քաղաքական կառուցվածքի մաս էր։
Սակայն քրիստոնեությունն արդեն որոշ ժամանակ կար Հայաստանում։ Երկրորդ և երրորդ դարերում քարոզիչները գալիս էին Ասորիքից և Կապադովկիայից՝ առևտրական ճանապարհներով։ Հայկական ավանդությունը եկեղեցու սկիզբը կապում է Թադեոս և Բարդուղիմեոս առաքյալների հետ, և դրա համար էլ եկեղեցին իրեն կոչում է առաքելական։ Հավատացյալների համայնքներ կային քաղաքներում և որոշ ազնվական տներում արքայական որևէ որոշումից շատ առաջ։
224 թվականին Պարսկաստանում իշխանության եկած Սասանյան հարստությունը հարևաններին պարտադրում էր ավելի եռանդուն զրադաշտականություն։ Ուստի հայոց արքայի համար քրիստոնեության ընդունումը կրոնական որոշում էր՝ քաղաքական ենթատեքստով. այն հստակ սահման էր գծում Հայաստանի և նրա արևելյան սահմանի մեծ տերության միջև։
Ընդունման պատճառները
Ամենից հաճախ նշվող պատճառն արտաքին քաղաքականությունն է։ Վերը հիշված Սասանյան հարստությունը զրադաշտականությունը դարձրեց պետական գաղափարախոսություն և ճնշում էր նաև հարևաններին։ Հայոց արքունիքի համար դա նշանակում էր, որ ընդհանուր կրոնը վաղ թե ուշ կվերածվեր քաղաքական ենթակայության։ Քրիստոնեությունն ընդունելով՝ Հայաստանը հստակ սահման քաշեց իր և արևելյան մեծ տերության միջև, բայց կրոնով չնույնացավ նաև Հռոմի հետ, որը դեռ հալածում էր քրիստոնյաներին։
Երկրորդ պատճառը ներքին էր. քրիստոնեությունը Հայաստանում արդեն հենարան ուներ՝ վերը նկարագրված քաղաքային և ազնվական տների համայնքներում։ Այսինքն՝ արքան բոլորովին անծանոթ հավատք չէր ներմուծում, այլ պետական կարգավիճակ էր տալիս արդեն տարածվող կրոնին։ Սա է բացատրում, թե ինչու փոփոխությունն այդքան արագ արմատավորվեց. չորրորդ դարի կեսերին արդեն գործում էր եկեղեցական լիարժեք հիերարխիա։
Երրորդ պատճառը տնտեսական և վարչական էր։ Հենց այն է ցույց տալիս, որ դարձը միայն հավատափոխություն չէր, այլև իշխանության վերաբաշխում։ Երբ վերը հիշված տաճարային կալվածքներն անցան եկեղեցուն, նրանց հետ տեղաշարժվեց նաև հարստությունը՝ դեպի մի հաստատություն, որի գլուխը մի քանի սերունդ մնաց Գրիգորի ընտանիքում, և որը սերտորեն կապված էր արքունիքի հետ։
Սակայն աղբյուրները թույլ չեն տալիս այս պատճառները կշռել միմյանց հետ կամ դրանք առանձնացնել անձնական համոզմունքից։ Դարձի մասին հիմնական պատմողական աղբյուրը՝ Ագաթանգեղոսի «Հայոց պատմությունը», գրվել է դեպքերից ավելի քան մեկ դար անց։ Այն դարձը ներկայացնում է որպես հրաշքով բժշկության հետևանք, ոչ թե պետական հաշվարկ։ Քաղաքական և տնտեսական մեկնաբանությունը ավելի ուշ ընթերցում է՝ հիմնված այն բանի վրա, ինչ մենք գիտենք այդ ժամանակի մասին։ Ուստի ամենազգույշ ձևակերպումն այսպիսին է. այս գործոնները գործել են միասին, իսկ նրանց կարևորության հերթականությունը վիճելի է մնում։
- Արտաքին. սահմանազատում Սասանյան Պարսկաստանից, որը զրադաշտականությունը դարձրել էր պետական գաղափարախոսություն
- Ներքին. քրիստոնեական համայնքներ, որոնք արդեն կային քաղաքներում և ազնվական տներում
- Տնտեսական. տաճարային կալվածքների ու եկամուտների անցումը նոր եկեղեցուն
- Չլուծված. աղբյուրները թույլ չեն տալիս այս գործոնները դասավորել ըստ կարևորության
Գրիգոր Լուսավորիչը և Տրդատ արքան
Ավանդական պատմությունը պահպանել է Ագաթանգեղոս պատմիչը։ Գրիգորը, որը քրիստոնեական դաստիարակություն էր ստացել Կապադովկիայում, ծառայության մտավ Տրդատ Գ արքայի մոտ, բայց հրաժարվեց մասնակցել հեթանոսական զոհաբերությանը։ Երբ արքան իմացավ, որ Գրիգորը նաև իր հոր սպանողի որդին է, նրան նետեց Արտաշատի խոր վիրապը՝ այն վայրը, որը հիշվում է որպես Խոր Վիրապ։ Գրիգորն այնտեղ ապրեց տարիներ, որովհետև մի բարեպաշտ կին գաղտնի կերակրում էր նրան։
Պատմությունը շարունակվում է Հռիփսիմեի, Գայանեի և նրանց ուղեկիցների նահատակությամբ։ Այս քրիստոնյա կանայք փախել էին Հռոմեական կայսրության հալածանքներից և մերժեցին արքայի պահանջները։ Նրանց մահից հետո Տրդատը ծանր հիվանդացավ. աղբյուրները դա նկարագրում են որպես վարազի կերպարանափոխություն։ Նրա քույրը՝ Խոսրովիդուխտը, բազմիցս երազում տեսավ, որ միայն Գրիգորը կարող է բժշկել արքային, և Տրդատը հրամայեց ազատել բանտարկյալին։
Գրիգորը դուրս եկավ վիրապից, բժշկեց արքային և քարոզեց արքունիքում։ Տրդատը մկրտվեց իր ընտանիքի և ավագանու հետ, տաճարային կալվածքները հանձնվեցին եկեղեցուն, իսկ Գրիգորը Կապադովկիայի Կեսարիայում ձեռնադրվեց Հայաստանի առաջին եպիսկոպոս։ Պատմաբանները հրաշքների մանրամասները համարում են պատմության հետագա հավելումներ, բայց ընդունում են դրա էությունը. դարձի եկան արքան և ազնվականությունը, և փոփոխությունն իրականացվեց վերևից։
Ազգային եկեղեցու կառուցումը
Դարձին հաջորդեց շինարարությունը։ Ավանդության համաձայն՝ Գրիգորը տեսիլքում տեսավ, թե ինչպես է Քրիստոսը ոսկե մուրճով հարվածում գետնին՝ ցույց տալով առաջին տաճարի տեղը։ Այստեղից էլ ծագել է Էջմիածին անունը, որը նշանակում է «այն վայրը, ուր իջավ Միածինը»։ Էջմիածինը մինչ օրս Հայ Առաքելական Եկեղեցու հոգևոր կենտրոնն է և կաթողիկոսի աթոռանիստը։
Նախկին տաճարավայրերը վերածվեցին եկեղեցիների, և նրանց եկամուտներն անցան նոր հաստատությանը։ Կաթողիկոսությունը մի քանի սերունդ մնաց Գրիգորի ընտանիքում, ինչը եկեղեցին սերտորեն կապեց թագավորության ազնվական դասի հետ։ Հայ եպիսկոպոսները մասնակցեցին 325 թվականի Նիկիայի ժողովին. նշանակում է՝ նոր եկեղեցին սկզբից ճանաչված էր ավելի լայն քրիստոնեական աշխարհում։
Ամենահեռահաս հետևանքն ի հայտ եկավ մեկ դար անց։ Պատարագն ու Սուրբ Գիրքը դեռ կարդացվում էին հունարեն և ասորերեն, և հասարակ հայերը չէին կարողանում հետևել սեփական եկեղեցու արարողությանը։ Այդ բացն ուղղակիորեն հանգեցրեց Մեսրոպ Մաշտոցի գործին և մոտ 405 թվականին հայոց այբուբենի ստեղծմանը, որին հաջորդեցին Աստվածաշնչի թարգմանությունը և հայ գրականության ոսկեդարը։
- Էջմիածինը հիմնադրվում է որպես առաջին տաճար և մայր աթոռ
- Տաճարային կալվածքներն անցնում են եկեղեցուն
- Հայ եպիսկոպոսները ներկա են 325 թվականի Նիկիայի ժողովին
- Հայերեն Սուրբ Գրքի կարիքը հանգեցնում է 405 թվականի այբուբենին
Ինքնուրույն քրիստոնեական ավանդույթ
451 թվականին Քաղկեդոնի ժողովը Քրիստոսի աստվածային և մարդկային բնությունների հարաբերությունը սահմանեց այնպիսի ձևակերպումներով, որոնք Հայ եկեղեցին չընդունեց։ Հայ եպիսկոպոսները ժողովին չէին մասնակցում, քանի որ երկիրը պատերազմում էր Պարսկաստանի դեմ, և այդ պատերազմը նույն տարում գագաթնակետին հասավ Ավարայրում։ Հետագայում եկեղեցին պաշտոնապես մերժեց քաղկեդոնական բանաձևը։ Այդպիսով Հայաստանը պատկանում է Արևելյան ուղղափառ եկեղեցիների ընտանիքին՝ ղպտիական, ասորական և եթովպական ավանդույթների կողքին։
Այս անկախությունը Հայ եկեղեցուն տվեց սեփական տոնացույց, պատարագ, շարականներ և ճարտարապետություն։ Հայկական եկեղեցիները սովորաբար ամփոփ քարե կառույցներ են՝ թմբուկի վրա բարձրացող կոնաձև գմբեթով։ Այս ձևը մշակվել է վաղ միջնադարում և կրկնվել ավելի քան հազար տարի։ Մանրանկարազարդ ձեռագրերը, խաչքար կոչվող քանդակազարդ քարերը և երաժշտական յուրահատուկ նոտագրությունը բոլորն էլ աճել են նույն ավանդույթից։
Եկեղեցին գործում էր հայերին բաժանող բոլոր քաղաքական սահմաններից անդին, ուստի այն միավորող հաստատություն էր այն երկար դարերին, երբ հայկական պետություն չկար։ Վանքերը ծառայում էին որպես դպրոց, գրադարան և դատարան, և հենց նրանց գրչատներում են պահպանվել այն ձեռագրերը, որոնք այսօր լցնում են Մատենադարանը։
Ինչպես են պատմաբանները կարդում թվականը
301 թվականը գալիս է հայկական ավանդությունից և լայնորեն ընդունված է որպես պաշտոնական թվական. հենց այդպես էլ այն նշվեց 2001 թվականին, երբ Հայաստանը տոնեց քրիստոնեության հազար յոթ հարյուրամյակը։ Որոշ պատմաբաններ պաշտպանում են 314-ին ավելի մոտ թվականը՝ դարձը կապելով Տրդատի գահակալության այն շրջանի հետ, երբ նրան արդեն ճանաչել էր Հռոմը, և Միլանի հրովարտակի հետ։ Վկայությունները ստույգ պատասխան թույլ չեն տալիս, քանի որ Ագաթանգեղոսը գրել է իր նկարագրած դեպքերից ավելի քան մեկ դար անց։
Անվիճելի է այն, որ Հայաստանը քրիստոնեությունը պետական կրոն ընդունեց ավելի վաղ, քան որևէ այլ թագավորություն, և որ չորրորդ դարի կեսերին փոփոխությունն արդեն այնքան էր խորացել, որ գործում էր եկեղեցական լիարժեք հիերարխիա։ Աշակերտների համար այս բանավեճը լավ օրինակ է, թե ինչպես են պատմաբանները համադրում ազգային ավանդությունն ու արտաքին վկայությունները՝ առանց դրանցից մեկը պարզապես մերժելու։
Այս դեպքերի վայրերը մինչ օրս կարելի է տեսնել։ Խոր Վիրապը կանգնած է Արարատ լեռան դիմաց, իսկ Էջմիածնի տաճարները՝ Հռիփսիմեի և Գայանեի եկեղեցիների հետ միասին, ընդգրկված են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում որպես ամենավաղ քրիստոնեական պետության հուշարձաններ։
Կարևոր թվականներ
մ.թ. մոտ 224 թ.
Սասանյան հարստությունն իշխանության է գալիս Պարսկաստանում և զրադաշտականությունը տարածում հարևան երկրներում։
մ.թ. մոտ 287 կամ 298 թ.
Տրդատ Գ-ն դառնում է Հայոց արքա, և Գրիգորը մտնում է նրա ծառայության մեջ։ Ավանդական թվականը 287-ն է, սակայն ժամանակակից գիտնականների զգալի մասը նախընտրում է 298-ը՝ Մծբինի պայմանագրից հետո։
301 թ.
Տրդատ Գ-ն մկրտվում է, և քրիստոնեությունը դառնում է հայկական պետության կրոնը։
325 թ.
Հայ եպիսկոպոսները մասնակցում են Նիկիայի ժողովին։
մ.թ. մոտ 405 թ.
Ստեղծվում է հայոց այբուբենը, որպեսզի Սուրբ Գիրքն ու պատարագը հնարավոր լինի կարդալ հայերեն։
451 թ.
Քաղկեդոնի ժողովը գումարվում է առանց հայերի մասնակցության, և Հայ եկեղեցին գնում է սեփական ճանապարհով։
Ինչու է կարևոր քրիստոնեության ընդունումը
Այս որոշումը Հայաստանը դարձրեց առաջին քրիստոնյա պետությունը և հաջորդ տասնյոթ դարերի համար նոր ուղղություն տվեց նրա մշակույթին։ Իրավունքը, արվեստը, ճարտարապետությունը, երաժշտությունն ու կրթությունը վերաձևավորվեցին նոր կրոնի շուրջ։ Եկեղեցին դարձավ այն հաստատությունը, որի շուրջ հայերը կազմակերպվում էին ամեն անգամ, երբ սեփական պետություն չունեին։
Դարձը նաև սկիզբ դրեց այն իրադարձություններին, որոնցից ծնվեց հայոց այբուբենը։ Քրիստոնեությանը պետք էր Սուրբ Գիրք, որը ժողովուրդը կհասկանար, և այդ կարիքը ծնեց գիր, թարգմանական շարժում և ազգային գրականություն։ Այս իմաստով դարձը կանգնած է հայ մշակույթի պատմության մեջ ուսումնասիրվող գրեթե ամեն ինչի ակունքում։
Հետաքրքիր փաստեր
- 01Խոր Վիրապ վանքը կառուցված է այն վիրապի վրա, որտեղ, ըստ ավանդության, բանտարկված է եղել Գրիգոր Լուսավորիչը, և դաշտի վրայով նայում է Արարատ լեռանը։
- 02Էջմիածին անունը նշանակում է «Միածնի իջնելը» և ակնարկում է Գրիգորի տեսիլքը տաճարի տեղի մասին։
- 03Հայ եկեղեցին երբեք չի ընդունել Քաղկեդոնի ժողովի սահմանումները, և դրա համար էլ պատկանում է Արևելյան ուղղափառ ընտանիքին։
- 042001 թվականին Հայաստանը համապետական միջոցառումներով նշեց իր դարձի հազար յոթ հարյուրամյակը։
- 05Էջմիածնի մայր տաճարն ու եկեղեցիները 2000 թվականին ընդգրկվեցին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում։
Աղբյուրներ
- Agathangelos, trans. and comm. R. W. Thomson. History of the Armenians — State University of New York Press, Albany, 1976 ISBN 9780873953238The fifth-century narrative of the conversion, written well over a century after the events.
- Nina G. Garsoïan. Studies on the Formation of Christian Armenia — Variorum / Ashgate, 2010 ISBN 9781409403661Includes the arguments for dating the conversion to c. 314 rather than 301.
- Cathedral and Churches of Echmiatsin and the Archaeological Site of Zvartnots — UNESCO World Heritage List, no. 1011, inscribed 2000 Բացել աղբյուրը
Առնչվող հոդվածներ
Մեսրոպ Մաշտոցը և հայոց այբուբենը
Մ.թ. մոտ 405 թվականին գիտնական և վանական Մեսրոպ Մաշտոցը ստեղծեց հայոց այբուբենը։ Հայերենը ստացավ սեփական գիր, և դա վերափոխեց ազգի մշակույթը։
Ավարայրի ճակատամարտը՝ 451 թ.
451 թվականին Վարդան Մամիկոնյանի գլխավորած հայկական ուժերը իրենց հավատքը պաշտպանելու համար դուրս եկան պարսկական բանակի դեմ, որն, ըստ աղբյուրների, շատ ավելի մեծաքանակ էր։ Ճակատամարտում նրանք պարտվեցին, բայց կրոնական ազատությունը նվաճեցին։
Ուրարտու՝ Վանի թագավորությունը
Ուրարտուն Վանա լճի շրջակայքում ձևավորված հզոր լեռնային թագավորություն էր։ Նրա ամրոցները, ջրանցքներն ու սեպագիր արձանագրությունները խոր հետք թողեցին Հայկական լեռնաշխարհի հետագա պատմության վրա։