Հովհաննես Թումանյան

1. Վաղ տարիները Լոռիում

Հովհաննես Թումանյանը ծնվել է 1869 թվականի փետրվարի 19-ին Դսեղում։ Այս գյուղը գտնվում է Հյուսիսային Հայաստանի լեռնային Լոռի գավառում, որն այն ժամանակ Ռուսական կայսրության մաս էր։ Հայրը՝ Տեր Թադևոսը, գյուղի քահանան էր, և նրանց տունը տեղական կյանքի կենտրոնում էր։ Տղան մեծացավ հովիվների, հողագործների, հարսանիքի երգիչների ու հեքիաթասացների մեջ։ Այնտեղ լսած խոսքը, երգերն ու ավանդությունները հետո հումք դարձան նրա գրեթե բոլոր գործերի համար։

Նա սովորել է Դսեղի գյուղական դպրոցում, տասը տարեկանից՝ Ջալալօղլու դպրոցում, իսկ 1883 թվականից՝ Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում, որը Կովկասի հայ մշակույթի ամենամեծ կենտրոնն էր։ Միջոցները սուղ էին, և բարձրագույն կրթություն նա այդպես էլ չստացավ։ 1887 թվականին, առանց դպրոցն ավարտելու, թողեց ուսումը և գրագրի աշխատանքի անցավ։ Դիպլոմի պակասը լրացրեց շատ կարդալով, և պատանեկության վերջին տարիներին արդեն բանաստեղծություններ էր տպագրում հայկական պարբերականներում։

Թիֆլիսը նրա վրա ազդեց նույնքան, որքան Լոռին։ Քաղաքում նա ծանոթացավ խմբագիրների, ուսուցիչների, նկարիչների ու կոմպոզիտորների հետ։ Այստեղ սովորեց իր գյուղական մանկությանը նայել հեռվից՝ որպես մի բանի, որ պետք է պահպանել։ Այս կրկնակի հայացքը՝ ներսի մարդու ջերմությունն ու գրողի սթափ աչքը միասին, դարձավ նրա գրականության գլխավոր հատկանիշներից մեկը։

2. Գրական ուղին

Նրա բանաստեղծությունների առաջին ժողովածուները լույս տեսան 1890 և 1892 թվականներին և ջերմ ընդունելության արժանացան իրենց անմիջականության համար։ Շատ ժամանակակիցներ գրում էին ճոխ, շեշտված գրքային ոճով, իսկ Թումանյանը՝ պարզ հայերենով, որը մոտ էր մարդկանց կենդանի խոսքին։ Քննադատներն արագ հասկացան, որ այդ պարզությունը թուլություն չէ, այլ գիտակցված գեղարվեստական ընտրություն։ Երիտասարդ գրողները սկսեցին հետևել նրան։

Թիֆլիսում նա դարձավ «Վերնատուն» գրական խմբակի կենտրոնական դեմքը։ Խմբակը մոտ 1899 թվականից հավաքվում էր նրա բնակարանի ձեղնահարկում։ Ավետիք Իսահակյանը, Լևոն Շանթը, Դերենիկ Դեմիրճյանը, Նիկոլ Աղբալյանը և ուրիշներ այնտեղ բարձրաձայն կարդում էին իրենց նոր գործերը և վիճում գրականության մասին։ Ազգային մեկ մայրաքաղաք այն ժամանակ չկար, և այս հավաքները հայ գրողներին տվեցին հանդիպելու ընդհանուր տեղ։

Թումանյանը նաև խմբագիր էր, թարգմանիչ և հրապարակային դասախոս։ Նա հայերեն է թարգմանել Պուշկին, Լերմոնտով, Բայրոն և Գյոթե։ Գրական վերապատումով մշակել է «Սասնա ծռեր» բանավոր էպոսի Դավթի ճյուղը։ Դրա շնորհիվ հին պատմությունը հասավ դպրոցականներին ու լայն ընթերցողին, և ոչ միայն բանահյուսության մասնագետներին։

3. Գլխավոր երկերը

Նրա ամենահայտնի պոեմը «Անուշն» է։ Այն գրվել է 1890 թվականին, առաջին անգամ տպագրվել 1892-ին, իսկ 1901 և 1902 թվականներին զգալիորեն վերամշակվել։ Պոեմը պատմում է գյուղացի աղջկա ու նրա սիրած Սարոյի մասին, որոնց սերը կործանում են պատվի կոշտ օրենքն ու եղբոր վրեժը։ Քնարական գեղեցկության կողքին այստեղ հստակ հնչում է այն սովորույթների քննադատությունը, որոնք ճզմում են մարդու կյանքը։ 1912 թվականին կոմպոզիտոր Արմեն Տիգրանյանը պոեմի հիման վրա օպերա գրեց։ Դա առաջին օպերան էր, որի մեղեդիներն ուղղակիորեն հենված էին հայ ժողովրդական երգի վրա։

«Թմկաբերդի առումը» լույս է տեսել 1902 թվականին։ Սա պատմական բալլադ է դավաճանության և խղճի մասին, և դեպքերը ծավալվում են պաշարված բերդի շուրջ։ «Գիքորը» կարճ արձակ պատմվածք է, գրված 1895 թվականին։ Գյուղացի տղային ուղարկում են քաղաք՝ ծառայության, և այնտեղ նրան կործանում են միայնությունն ու անտարբերությունը։ Այն մինչ օրս հայկական դպրոցում ամենաշատ կարդացվող արձակ գործերից է։

Դրանց կողքին նա գրել է տասնյակ հեքիաթներ և առակներ, այդ թվում՝ «Մի կաթիլ մեղր», «Շունն ու կատուն», «Կիկոսի մահը» և «Տերն ու ծառան»։ Դրանք գրված են երեխաների համար, բայց լի են մեծերին ուղղված հեգնանքով։ Մինչ օրս դրանք այն առաջին գրական տեքստերից են, որոնց հանդիպում է հայ երեխան։

• «Անուշ», պոեմ, գրված՝ 1890, տպագրված՝ 1892, վերամշակված՝ 1901–1902
• «Թմկաբերդի առումը», պատմական բալլադ, 1902
• «Գիքոր», պատմվածք, 1895
• «Մի կաթիլ մեղր» և այլ հեքիաթներ ու առակներ
• «Սասնա ծռեր» էպոսի գրական մշակումը

4. Թեմաներ և ոճ

Թումանյանը գրում էր հասարակ մարդկանց մասին, որոնք հայտնվել էին հին սովորույթների և փոփոխվող ժամանակի արանքում։ Գյուղական պատիվը, աղքատությունը, հողի կանչը, վրեժի գինը և մանկական անմեղությունը նրա գործերում կրկնվում են նորից ու նորից։ Նա գրեթե երբեք չէր քարոզում։ Թողնում էր, որ պատմությունն ինքը բացվի, և վստահում էր ընթերցողին, որ նա ինքը կհանի բարոյական եզրակացությունը։ Դա է պատճառներից մեկը, որ նրա պատմությունները թարգմանության մեջ էլ չեն կորցնում իրենց ուժը։

Նրա լեզուն հայտնի է իր պարզությամբ։ Նա գրում էր կարճ տողերով, ծանոթ բառերով ու ժողովրդական երգի ռիթմով, իսկ բանավոր պատմելու ձևերին վերաբերվում էր որպես իսկական արվեստի։ Դրա շնորհիվ նրա գործերը մատչելի են, բայց ոչ մակերեսային։ Գրականագետները հաճախ են նշում, որ պարզության տակ խնամքով մտածված կառույց կա։ Կրկնվող պատկերներն ու մոտիվները ամբողջություն են դարձնում նույնիսկ ծավալուն պոեմները։

Նա նաև լայնախոհ մարդասեր էր։ Ուշադիր կարդում էր ռուս և եվրոպական գրականություն, իսկ նամակներում քննարկում էր աշխարհի իրադարձությունները։ Պնդում էր, որ հայ գրականությունը չպետք է մեկուսանա, այլ պետք է մասնակցի համամարդկային զրույցին։ Այս մտածողության շնորհիվ նրա անունը հայտնի դարձավ հայ ընթերցողից շատ ավելի լայն շրջանակում։

5. Վերջին տարիները և հասարակական գործունեությունը

Քսաներորդ դարի սկիզբը Կովկասին ցնցումներ բերեց։ 1905 և 1906 թվականների հայ-ադրբեջանական բախումների ժամանակ Թումանյանն անձամբ միջամտեց։ Նա գյուղից գյուղ էր գնում և մեղմում թշնամանքը։ Հասարակական ճանաչումը նրան թիրախ դարձրեց։ Ցարական իշխանությունները երկու անգամ՝ 1908 և 1911 թվականներին, նրան բանտարկեցին՝ կասկածելով քաղաքական գործունեության մեջ։ Երկու անգամն էլ նրան ազատ արձակեցին առանց դատավճռի։

1915 թվականի կոտորածների և տեղահանությունների ժամանակ և դրանից հետո նա իր ուժերի մեծ մասը տվեց օգնության գործին։ Նա ղեկավարում էր Կովկասի հայ գրողների միությունը, իսկ ավելի ուշ՝ գաղթականներին օգնող խոշոր կոմիտե։ Տասնյակ հազարավոր փրկվածների համար նա ապաստան ու սնունդ էր կազմակերպում, հոգում որբերի խնամքը։ Այս գործին նա տվեց տարիներ, որոնք այլապես կնվիրեր գրելուն։

1920-ականների սկզբին նրա առողջությունը վատացավ։ Քաղցկեղը բուժելու համար նա մեկնեց Մոսկվա և այնտեղ էլ մահացավ 1923 թվականի մարտի 23-ին՝ հիսունչորս տարեկանում։ Նրան թաղեցին Թիֆլիսում՝ Խոջիվանքի հայկական պանթեոնում։ Նրան սգացին ոչ միայն որպես գրողի, այլ որպես ազգային գործչի։

6. Ժառանգությունը

Հայաստանում Թումանյանին բոլորը գիտեն որպես Ամենայն հայոց բանաստեղծ։ Այս կոչումը նա ստացել է թե՛ իր գրականության, թե՛ բարոյական հեղինակության համար։ Դսեղի նրա տունը և թիֆլիսյան բնակարանը այսօր թանգարաններ են, իսկ Երևանի Թումանյանի թանգարանում պահվում են նրա ձեռագրերն ու գրադարանը։

Նրա ստեղծագործությունը դպրոցական ծրագրի մշտական մասն է։ Սերունդներ կարդալ են սովորել նրա հեքիաթներով, գրականության դասին անցել են «Անուշը», դիտել են օպերան կամ դրա էկրանավորումները։ Կոմպոզիտորները, նկարազարդողներն ու մուլտիպլիկատորներն անընդհատ վերադառնում են նրա պատմություններին։ Այդ պատճառով նրա հերոսներն ապրում են հայ մշակույթում գրքի էջերից շատ հեռու։