Սասնա ծռեր

Պատմական համատեքստ

Էպոսը ձևավորվել է Հայաստանի արաբական նվաճմանը հաջորդած դարերում։ Գիտնականները նրա պատմական միջուկը սովորաբար կապում են ութերորդից տասներորդ դարերի իրադարձությունների հետ, երբ Սասունի լեռնային գավառը ընդվզում էր արաբների հարկապահանջության դեմ։ Ժամանակի ընթացքում պատմողները էպոսի մեջ են ներհյուսել ավելի հին նյութ, այդ թվում՝ նախաքրիստոնեական առասպելներ։ Ավելացել են նաև ավելի ուշ շերտեր, որոնցում արտացոլվել են բյուզանդական, սելջուկյան և այլ առնչություններ։

Սասունը Հայկական լեռնաշխարհի դժվարամատչելի անկյուն էր, և նրա աշխարհագրությունը նպաստում էր տեղական ինքնավարությանը։ Սասունցիները վաղուց հայտնի էին նրանով, որ օտարի իշխանություն չէին ընդունում։ Էպոսը փառաբանում է հենց այդ համբավը և լեռնականների համառ անկախությունը դարձնում հերոսական իդեալ։

Դարեր շարունակ էպոսն ապրել է միայն կենդանի կատարման մեջ։ Գյուղական զրույցասացները, որոնք հաճախ գրագետ էլ չէին, հավաքույթների ժամանակ պատմում կամ կիսաերգում էին դրվագները և հարմարեցնում իրենց ունկնդիրներին։ 1873 թվականին գիտնական և եպիսկոպոս Գարեգին Սրվանձտյանցը Մշո շրջանում Կրպո անունով մի գյուղացուց գրի առավ ամբողջական տարբերակ։ Այդպես նա փրկեց ավանդույթը հենց այն պահին, երբ այն սկսել էր մարել։

Ստեղծագործության բովանդակությունը

Էպոսը սովորաբար բաժանում են չորս ճյուղի։ Առաջին ճյուղում հայոց արքայադուստր Ծովինարը, նախքան նրան Բաղդադի խալիֆի մոտ կտանեն, խմում է սուրբ աղբյուրից, հղիանում և ծնում երկվորյակ եղբայրներին՝ Սանասարին ու Բաղդասարին։ Հենց աղբյուրից է նրանց գերմարդկային ուժը։ Եղբայրները հիմնում են Սասնա բերդը, և դրանով սկիզբ է առնում հերոսների տոհմը։

Երկրորդ ճյուղի կենտրոնում Սանասարի որդին է՝ Մեծ Մհերը, որը մերկ ձեռքերով սպանում է առյուծին և ստանում Առյուծաձև Մհեր անունը։ Նա պաշտպանում է Սասունն ու նրա ժողովրդին, բայց ներքաշվում է Եգիպտոսի տիրակալի հետ կապված մի խճճված պատմության մեջ։ Այդ պատմությունն ավարտվում է նրա մահով, և հայրենիքը մնում է անպաշտպան։

Երրորդ ճյուղը ամենահայտնին է և նվիրված է Մհերի որդուն՝ Դավթին։ Դավիթը մեծանում է՝ չիմանալով իր ծագումը, և դառնում է մեծ սրտով, բայց բռնկուն հերոս։ Նա վերականգնում է հոր վանքը, հրաժարվում է հարկ տալ ներխուժող Մսրա Մելիքին և մենամարտում հաղթում նրան։ Սասունում սկզբում չգիտեն, որ Մսրա Մելիքը Դավթի խորթ եղբայրն է։ Հետագայում Դավիթն ինքն է զոհվում թունավոր նետից, որն արձակում է իր իսկ դուստրը՝ Խլաթի Սուլթանուհու դրդմամբ։ Չորրորդ ճյուղը պատմում է Դավթի որդու՝ Փոքր Մհերի մասին։ Նա տեսնում է, որ աշխարհը չափազանց ապականված է իր ուժի համար, և վերջում փակվում է Ագռավաքարի մեջ։ Դուրս կգա միայն այն ժամանակ, երբ երկիրը բավական արդար լինի, որ կարողանա իրեն կրել։

Գլխավոր կերպարները

Չորս ճյուղերը կապված են մեկ տոհմի ծագումնաբանությամբ, և ամեն սերունդ ցույց է տալիս հերոսության մի նոր կողմ՝ հիմնադրում, պաշտպանություն, ազատագրում և սպասում։ Էպոսի կանայք անսովոր ուժեղ կերպարներ են և հաճախ հենց իրենք են առաջ մղում գործողությունը։

Մարդկանց կողքին կան ևս երկու կարևոր «կերպար»։ Դավթի ձին՝ Քուռկիկ Ջալալին, խոսում է, թռչում և սերնդեսերունդ փոխանցվում։ Նրա կողքին է Թուր Կեծակին։ Երկուսն էլ գործում են գրեթե ինչպես ինքնուրույն կերպարներ։

• Սանասար և Բաղդասար. Սասնա երկվորյակ հիմնադիրները, որոնք հրաշքով են ծնվել և զորություն ստացել կախարդական աղբյուրից։
• Մեծ Մհեր. երկրորդ սերնդի հերոսը՝ առյուծասպանը, որը պաշտպանում է Սասունը և մահանում՝ օտար երկրի գործերում խճճվելով։
• Սասունցի Դավիթ. գլխավոր հերոսը՝ առատաձեռն, բռնկուն և ազնիվ։ Նա հաղթում է Մսրա Մելիքին և Սասունն ազատում հարկից։
• Խանդութ. Կապուտկողի ազնվազարմ կինը (որոշ տարբերակներում՝ Թավրիզի), որ ինքն է ձգտում Դավթի սիրուն և դառնում նրա կինը։
• Փոքր Մհեր. Դավթի որդին, որն ապականված աշխարհի համար չափազանց ուժեղ է։ Նա փակված է Ագռավաքարի մեջ և սպասում է, մինչև արդարությունը վերադառնա։
• Մսրա Մելիք. Մսրի տիրակալը, որ հարկ է պահանջում Սասունից և մենամարտում պարտվում Դավթին։

Թեմաներ և առանցքային գաղափարներ

Էպոսի գլխավոր թեման անարդար պահանջներին դիմադրելն է։ Սասնա հերոսները նվաճողներ չեն։ Նրանք զենք են վերցնում, երբ գալիս են հարկահավաքները, երբ թշնամին ներխուժում է իրենց երկիր, կամ երբ թույլերին են նեղում։ Դավիթը միշտ նախազգուշացնում է, նոր միայն հարվածում, և երբեք չի հարձակվում անպատրաստ հակառակորդի վրա։ Արդար կռվի այս օրենքը էպոսում իսկական հերոսի նշանն է։

Երկրորդ թեման ուժի և իմաստության բախումն է։ Տոհմի բոլոր հերոսներն անչափ հզոր են, բայց յուրաքանչյուրին կործանում կամ վտանգի է ենթարկում սեփական բռնկունությունը։ Մեծ Մհերը ընկնում է օտար դաշինքի թակարդը, Դավիթը թեթևամտորեն է վերաբերվում երդումներին, իսկ Փոքր Մհերն ընդհանրապես չի գտնում, թե ինչի վրա ծախսի իր ուժը։ Էպոսը հիանում է քաջությամբ, բայց ցույց է տալիս նաև, որ միայն քաջությունը բավական չէ։

Չորրորդ ճյուղի ավարտը բերում է հետաձգված արդարության թեման։ Փոքր Մհերը մտնում է ժայռի մեջ, որովհետև երկիրն իրեն չի կարող կրել։ Նա կվերադառնա միայն այն ժամանակ, երբ ցորենը մասուրի չափ մեծանա, իսկ գարին՝ ընկույզի չափ, այսինքն՝ երբ աշխարհն արդար դառնա։ Լեռան ներսում սպասող հերոսի այս պատկերը դարձել է հայ մշակույթի ամենազորեղ խորհրդանիշներից մեկը։

Լեզուն և ոճը

Էպոսը ստեղծվել և փոխանցվել է բանավոր, և դա զգացվում է նրա ոճում։ Տողերը ռիթմիկ են և հաճախ ոչ թե արտասանվում, այլ երգվում են։ Բանաձևերն ու կայուն արտահայտությունները կրկնվում են, որ պատմողի համար հեշտ լինի հիշել։ Դրվագները կառուցված են ծանոթ կաղապարով, որպեսզի ունկնդիրը երկար երեկոյի ընթացքում չկորցնի թելը։ Ամեն զրույցասաց ունեցել է իր տարբերակը։ Այսօր գրի է առնված մոտ հարյուր վաթսուն տարբերակ, որոնցից շուրջ հիսունը հրատարակվել է։

Լեզուն բարբառային է ու վառ՝ լի գյուղական հումորով, պարծենկոտ մրցումներով, հայհոյանքներով և զավեշտական չափազանցություններով։ Հերոսները հանդիսավոր չեն։ Հատկապես Դավիթը հաճախ ծիծաղելի է, անհոգ և երեխայի պես միամիտ, և դրա համար էլ նրա բարոյական լրջության պահերն ավելի ուժեղ են ազդում։

1939 թվականին, էպոսի հազարամյակի տոնակատարությունների առիթով, հայ գիտնականների մի խումբ կազմեց միասնական գրական տեքստ՝ գրի առնված տարբերակները միավորելով մեկ ընթեռնելի պատումի մեջ։ Այսօրվա ընթերցողների մեծ մասը, այդ թվում՝ աշակերտները, էպոսին ծանոթանում են հենց այս համահավաք տեքստով, իսկ հետազոտողներն աշխատում են առանձին գրառումների հետ։

Ժառանգությունը և բեմադրումները

1873 թվականին գրի առնվելուց հետո էպոսը դարձավ հայ ժողովրդական մշակույթի գլխավոր հենակետը։ Հովհաննես Թումանյանը 1902 թվականին Դավթի ճյուղը վերապատմեց ընդարձակ պոեմով, իսկ Եղիշե Չարենցը, Ավետիք Իսահակյանը և շատ ուրիշներ ստեղծեցին իրենց տարբերակները և նյութը հասցրին ընթերցողների նոր սերունդներին։

Երվանդ Քոչարի Սասունցի Դավթի ձիարձանը, որ բացվել է 1959 թվականին Երևանի երկաթուղային կայարանի առջև, Հայաստանի ամենահայտնի հուշարձաններից է։ Էպոսի հիման վրա ստեղծվել են նաև օպերաներ, ֆիլմեր, մուլտֆիլմեր, կտավներ և դպրոցական ներկայացումներ։ 2012 թվականին այն ընդգրկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ցանկում։

Էպոսը հաճախ համեմատում են «Իլիականի», «Ռոլանդի երգի» և «Շահնամեի» հետ։ Աշակերտների համար այն մատչելի դուռ է դեպի միջնադարյան հայոց պատմությունը, բանավոր ավանդույթը և այն, թե ինչպես է ժողովուրդը հիշողությունը վերածում պատմության։