Խենթը

Պատմական համատեքստ

1870-ական թվականները ծանր տասնամյակ էին Օսմանյան կայսրության արևելյան նահանգների հայերի համար։ Գյուղերը կրկնակի հարկ էին վճարում, նրանց ասպատակում էին զինված քրդական ցեղախմբերը, իսկ դատարանում հայի վկայությունը գրեթե ոչինչ չէր նշանակում։ 1877-1878 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմը հույս արթնացրեց, որ հայերը պաշտպանություն կստանան, և բարեփոխումներ կլինեն։ Դրան հաջորդած Բեռլինի պայմանագրում նույնիսկ հոդված կար, որ բարելավումներ էր խոստանում, բայց այն այդպես էլ չիրագործվեց։

Րաֆֆին, ում իսկական անունը Հակոբ Մելիք-Հակոբյան էր, ուսուցչի և լրագրողի գործով շատ էր շրջել այդ նահանգներում։ Տեսածը նրան համոզեց, որ օտար տերություններին ուղղված կոչերը հայ գյուղացուն չեն փրկի։ Գյուղացիներն իրենք պետք է հոգան իրենց պաշտպանության, կրթության և ինքնաբավության մասին։

«Խենթը» ծնվեց հենց այս համոզմունքից և լույս տեսավ 1880 թվականին, երբ Բեռլինի կարգավորման հիասթափությունը դեռ թարմ էր։ Վեպը կարդում էին թե՛ որպես գեղարվեստական երկ, թե՛ որպես քաղաքական հայտարարություն։ Այն ձեռքից ձեռք էր անցնում այն երիտասարդ հայերի մեջ, որոնք հետագայում հիմնեցին 1880-1890-ական թվականների քաղաքական կուսակցությունները։

Ստեղծագործության բովանդակությունը

Վարդանը երիտասարդ է, որ շրջում է Հայկական լեռնաշխարհի գյուղերով՝ առևտուր անելով և լուրեր տանելով։ Նա խոսում է ուղիղ, տեղի իշխանավորների առաջ գլուխ չի խոնարհում և պնդում է, որ գյուղացիները կարող են իրենք իրենց պաշտպանել։ Դրա համար էլ նրան «Խենթ» են կոչում։ Վարդանը սիրահարվում է Խաչո երեցի դստերը՝ Լալային։ Աղջկան տղայի պես են մեծացրել Ստեփանիկ անունով, որպեսզի ո՛չ քուրդ Ֆաթահ բեկը, ո՛չ Թովմաս էֆենդի հարկահավաքը չիմանան, թե տանն ամուսնության տարիքի աղջիկ կա։ Նրանց սերը դառնում է գրքի հուզական առանցքը։

Ռուս-թուրքական պատերազմը տարածվում է, և գյուղերը մնում են անպաշտպան՝ ասպատակությունների ու վրեժխնդիր հարձակումների դեմ։ Րաֆֆին նկարագրում է ավերված տները, լեռնանցքներով փախչող գաղթականներին և զենք ու առաջնորդ չունեցող համայնքների անօգնականությունը։ Վարդանը ջանում է դիմադրություն կազմակերպել և մարդկանց ապահով տեղ հասցնել, իսկ երևելիները տատանվում են և բանակցում։

Երբ օսմանյան բանակը պաշարում է Բայազետը, Վարդանը կամավոր հանձն է առնում թշնամու գծերի միջով լուր հասցնել ռուս գեներալ Տեր-Ղուկասովին։ Քաղաքի ազատագրումը կախված է նրա հաջողությունից։ Լալան գաղթականների շարասյան հետ սահմանն անցնում է և հասնում Վաղարշապատ, որտեղ հիվանդանում է ու մահանում։ Երբ Վարդանը վերջապես հասնում է Վաղարշապատ, գտնում է միայն նրա գերեզմանը։ Այնտեղ էլ ավարտվում է վեպը՝ ապագա Հայաստանի մասին Վարդանի երազանքով։ Նա տեսնում է ազատ երկիր՝ ընտրովի խորհրդարանով, կանանց հավասար իրավունքներով և հայերեն անունները վերադարձրած քաղաքներով։ Այս ավարտն այդ օրվանից ոմանք մարգարեություն են համարում, ոմանք՝ պարզապես իղձ։

Գլխավոր կերպարները

Րաֆֆու կերպարները կարծես վիճում են իրար հետ այն մասին, թե ինչպես պետք է վարվի վտանգի մեջ գտնվող համայնքը։ Գլխավոր կերպարներից յուրաքանչյուրն իր պատասխանն ունի, և սյուժեն այդ պատասխանները ստուգում է կյանքի իրադարձություններով։

Նրանց շուրջը Րաֆֆին ստեղծում է գյուղացիների, քահանաների, վաճառականների և զինվորների մի ամբողջ բազմություն։ Դրանով վեպը ստանում է համայնապատկերի լայնություն, որ նորություն էր հայ գեղարվեստական արձակում։

• Վարդան. խենթ կոչված երիտասարդը՝ սթափ դատող և անհանգիստ։ Հենց նա է լուրը Բայազետի պաշարման գծերի միջով հասցնում։
• Լալա, որին տղայի պես են մեծացրել Ստեփանիկ անունով. մեղմ աղջիկ, բայց ավելի համարձակ, քան կարելի էր սպասել փակ դաստիարակությունից հետո։
• Խաչո. Լալայի հայրը, գյուղի երեցը, որ կարծում է, թե զիջումներով ու լուռ վճարումներով կփրկի ընտանիքը։
• Թովմաս էֆենդի. կաշառակեր հարկահավաք, որ շահում է գյուղացիների վախից։ Նա իշխանության հետ գործակցողի կերպարն է։
• Սալման. Կոստանդնուպոլսից եկած ուսուցիչ և քարոզիչ, որ գյուղից գյուղ է գնում՝ դպրոցներ բացելու հույսով։ Վարդանի հետ նրա վեճերի միջոցով Րաֆֆին բացահայտ քննարկում է պայքարի ճանապարհները։
• Մելիք-Մանսուր և Ֆաթահ բեկ. առաջինը զենք է մատակարարում՝ ավազակի դիմակի տակ, երկրորդը քուրդ առաջնորդ է, որի պահանջները կախված են Խաչոյի տան գլխին։

Թեմաներ և առանցքային գաղափարներ

Վեպի հիմնական միտքն այն է, որ վախեցած համայնքում սթափ դատողությունը խելագարություն է թվում։ Վարդանին խենթ են կոչում, որովհետև նա բարձրաձայն ասում է այն, ինչից բոլորը լուռ վախենում են։ Րաֆֆին այս հեգնանքով հարվածում է զիջելու սովորությանը։ Նրա համոզմամբ՝ եթե համբերությունը նախապատրաստություն չի ենթադրում, այն իմաստություն չէ, այլ դանդաղ հանձնվել։

Այս թեմայի հետևում գործնական ծրագիր կա՝ ապավինել սեփական ուժերին։ Րաֆֆին բազմիցս ցույց է տալիս, որ հեռավոր կայսրություններին՝ թե՛ ռուսական, թե՛ եվրոպական, ուղղված կոչերից ծնվում են միայն թղթե խոստումներ, իսկ պաշտպանություն չկա։ Միակ հուսալի պատասխանը կրթությունն է, կազմակերպվածությունը և սեփական գյուղը պաշտպանելու պատրաստակամությունը։

Րաֆֆին քննում է նաև հայ հասարակության ներսի դասակարգային պառակտումը։ Վեպի հարուստ երևելիներն ու հարկահավաքները հաճախ ավելի մոտ են գյուղացիներին ճնշող պաշտոնյաներին, քան հենց գյուղացիներին։ Ներսից հնչող այդպիսի քննադատությունն այն ժամանակ անսովոր էր, և դա է պատճառներից մեկը, որ գիրքը մինչև հիմա բանավեճ է առաջացնում։

Լեզուն և ոճը

Րաֆֆին գրում է մատչելի արևելահայերենով և շարունակում Աբովյանի սկսած ավանդույթը, բայց պատումը կառուցում է ավելի ամուր։ Նա վստահ ձեռքով է վարում բազմաթիվ կերպարներ, մի քանի զուգահեռ սյուժետային գծեր և երկար երկխոսություններ։ Բնության ու գյուղական տների ներսի նրա նկարագրություններն այնքան ճշգրիտ են, որ կարող են պատմական վկայություն համարվել։

Ոճը բացահայտորեն ռոմանտիկ է։ Հերոսներն ազնիվ են, չարագործները՝ ագահ, իսկ հուզական տեսարանները՝ բարձր լարումով։ Րաֆֆին գրում էր լայն ընթերցողին հուզելու համար, ոչ թե քննադատներին գոհացնելու, և դա նրան զարմանալիորեն հաջողվում էր։ Նրա վեպերը ձեռքից ձեռք էին անցնում, դրանք բարձրաձայն կարդում էին գյուղերում ու դպրոցներում։

Ամենից ուշագրավն այն է, թե ինչպես է քաղաքական միտքը հյուսվում պատումի մեջ։ Կերպարները երկար վիճում են պայքարի ճանապարհների շուրջ, և որոշ գլուխներ իրականում երկխոսության ձևով գրված քաղաքական հոդվածներ են։ Ընթերցողը պետք է հիշի, որ Րաֆֆին ոչ միայն պատմում է, այլև համոզում։ Դրա համար էլ վեպը լավ նյութ է քննադատաբար կարդալ սովորելու համար։

Ժառանգությունը և բեմադրումները

«Խենթը» անմիջապես և երկար ժամանակով ազդեց հայ քաղաքական մշակույթի վրա։ 1880-ականների երիտասարդ ընթերցողները Վարդանին օրինակ դարձրին, իսկ հայկական քաղաքական կուսակցությունների հիմնադրմանը մասնակցած գործիչները հետագայում նշում էին, որ Րաֆֆու վեպերն են ձևավորել իրենց։ Նույնիսկ «խենթ» բառը հայերենում հիացական երանգ ստացավ։ Այդպես սկսեցին կոչել մեկին, որ խոհեմ լինել չի ուզում, բայց վերջում ճիշտ է դուրս գալիս։

Վեպը բազմիցս վերահրատարակվել է, թարգմանվել է ռուսերեն, անգլերեն և այլ լեզուներով, բեմադրվել է և դասավանդվել դպրոցներում։ Րաֆֆու երկերի ժողովածուն թե՛ Հայաստանում, թե՛ սփյուռքում մինչև հիմա ամենատարածված հայերեն գրքերից է։

Այսօրվա գրականագետները վեպը կարդում են մի քանի կերպ։ Այն և՛ վաղ ազգայնական մանիֆեստ է, և՛ գավառական հայ կյանքի արժեքավոր ազգագրական վկայություն, և՛ օրինակ այն բանի, թե ինչպես կարող է գրականությունը ձևավորել քաղաքականությունը։ Երեք ընթերցումներն էլ կարելի է արդյունավետ քննարկել դասարանում։