Վերք Հայաստանի

Պատմական համատեքստ

XIX դարի սկզբին Հայկական լեռնաշխարհը բաժանված էր Պարսկական և Օսմանյան կայսրությունների միջև, իսկ Ռուսական կայսրությունն ընդարձակվում էր դեպի հարավ։ 1826-1828 թվականների ռուս-պարսկական պատերազմն ավարտվեց Թուրքմենչայի պայմանագրով, և Երևանի ու Նախիջևանի խանություններն անցան ռուսական տիրապետության տակ։ Արևելյան նահանգների շատ հայեր դա ընդունեցին որպես փրկություն ծանր հարկերից, բռնի կրոնափոխությունից և տեղական բռնություններից։

Աբովյանն այս իրադարձությունները տեսել է պատանի հասակում։ Հետագայում նա սովորել է Ռուսական կայսրության Դորպատի համալսարանում, որտեղ ծանոթացել է եվրոպական ռոմանտիզմին և այն մտքին, որ ազգի գրականությունը պետք է գրվի այն լեզվով, որով ժողովուրդն իրականում խոսում է։ Նա հայրենիք վերադարձավ՝ վճռած այդ գաղափարը կյանքի կոչել հայերենում։

Այն ժամանակ լուրջ գրականությունը դեռ գրվում էր գրաբարով՝ հինգերորդ դարի դասական լեզվով, որը հասարակ գյուղացին չէր հասկանում։ Աբովյանն որոշեց ամբողջական վեպ գրել խոսակցական արևելահայերենի Արարատյան բարբառով։ Դա գիտակցված և վիճահարույց քայլ էր, որով նա խզում էր դարավոր ավանդույթը։

Ստեղծագործության բովանդակությունը

Վեպը սկսվում է հայ ժողովրդի վիճակի մասին երկար ողբով, ապա գործողությունը տեղափոխվում է Երևանի մոտ գտնվող Քանաքեռ գյուղ։ Զատկի տոնին Երևանի պարսիկ կառավարիչ Հուսեին խանի զինվորներն առևանգում են Թագուհի անունով գյուղացի աղջկան։ Երիտասարդ և բռնկուն Աղասին ընկնում է նրանց հետևից և սպանում նրանցից մեկին։ Խանի մարդու արյուն թափելուց հետո նա այլևս չի կարող ապահով ապրել իր գյուղում։

Աղասին դառնում է փախստական, շուրջն ընկերներ է հավաքում, և երբ պատերազմը սկսվում է, միանում է առաջ շարժվող ռուսական զորքերին։ Պատումը հետևում է արշավանքներին, պաշարումներին և երկու բանակի արանքում հայտնված գյուղացիների առօրյա տառապանքին, այդ թվում՝ Երևանի բերդի անկմանը։ Մարտական տեսարանների կողքին Աբովյանը նկարագրում է գյուղական հարսանիքներ և թաղումներ, բերում առածներ ու աղոթքներ, այնպես որ պատերազմը միշտ երևում է հասարակ մարդկանց կյանքի միջով։

Աղասին քաջաբար կռվում է, բայց մահացու վիրավորվում։ Վեպն ավարտվում է նրա մահով և Արևելյան Հայաստանում ռուսական իշխանության հաստատմամբ։ Ավարտը միանշանակ չէ։ Թեթևություն կա, որ անմիջական հալածանքը վերջացել է, բայց կա նաև վիշտ և նախազգուշացում. առանց կրթության և ինքնաճանաչման ազատագրումը բավական չի լինի։

Գլխավոր կերպարները

Աբովյանի կերպարներն ոչ այնքան հոգեբանական դիմանկարներ են, որքան բեկումնային պահ ապրող ժողովրդի ներկայացուցիչներ։ Պատմողն ինքն էլ մշտապես զգացվում է գրքում. նա ընդհատում է պատումն և ուղղակի դիմում ընթերցողին՝ վշտով, զայրույթով և հույսով։

Քանաքեռի գյուղացիները նույնքան հաճախ հանդես են գալիս միասին, որքան առանձին-առանձին։ Այս հավաքական դիմանկարն այն պատճառներից է, որ գիրքը կարդացվում է որպես արձակ ազգային էպոս։

• Աղասի. երիտասարդ հերոսը՝ քաջ և բռնկուն։ Առևանգված գյուղացի աղջկան փրկելու համար նա սպանում է կառավարչի զինվորներից մեկին և դրանից հետո դառնում մարտիկ։
• Պատմողը. բացահայտ հուզական ձայն, որի հետևում սովորաբար տեսնում են հենց Աբովյանին։ Նա մեկնաբանում է իրադարձություններն և աղերսում ընթերցողներին։
• Աղասու մայրը. համբերության և ողբի կերպար, որի մեջ մարմնավորված է պատերազմի տարիներին հայ կնոջ կրած տառապանքը։
• Հուսեին խան. Երևանի պարսիկ կառավարիչը, և նրա եղբայրը՝ Հասան խանը։ Գյուղերի դեմ նրանց պատժիչ արշավանքները մարմնավորում են այն ճնշումը, որի դեմ գրված է գիրքը։
• Աղասու ընկերները. գյուղի երիտասարդներ, որոնք նրա հետևից գնում են սարերն և մարտի դաշտ։

Թեմաներ և առանցքային գաղափարներ

Ամենաուժեղ թեման ազգային զարթոնքն է։ Աբովյանը համոզված էր, որ դարավոր օտար տիրապետության տակ իր ժողովուրդը պասիվ է դարձել, և վեպով ուզում էր ցնցել ընթերցողին ու դուրս բերել այդ պասիվությունից։ Վերնագրի «վերքերը» միայն պատերազմի վնասվածքները չեն. դրանք նաև տգիտության, անմիաբանության և կորսված ինքնահարգանքի ավելի խորը վերքերն են։

Երկրորդ մեծ թեման կրթությունն է, որն ընկած է ամեն դրվագի հիմքում։ Աբովյանն ուսուցիչ էր և դպրոցների տեսուչ և անդադար պնդում էր, որ ազգը կարող է վերականգնվել միայն աշխարհաբար դպրոցների միջոցով։ Գրքի լեզուն ինքնին այս տեսակետի օգտին փաստարկ է. եթե գյուղացին վեպը կարդալ չի կարողանում, այն ոչ ոքի չի կրթի։

Երրորդ թեման ազատագրման երկակիությունն է։ Աբովյանն ողջունում է ռուսական իշխանությունն և բացահայտ ասում է դա, բայց վեպում կան նաև թալանը, զրկանքներն և ծանոթ աշխարհի կորուստը։ Այսօրվա ընթերցողին հաճախ զարմացնում է, թե որքան վիշտ կա այս ցնծության մեջ։ Այդ լարվածությունը դասարանում քննարկելու լավ նյութ է։

Լեզուն և ոճը

Վեպի ոճի ամենակարևոր առանձնահատկությունը նրա լեզուն է։ Աբովյանը գրել է կենդանի Արարատյան բարբառով, որը լի է առածներով, երդումներով, օրհնանքներով, անեծքներով և գյուղական զրույցից ուղղակի վերցված դարձվածքներով։ Դասական գրաբարով կրթված ընթերցողները ցնցված էին, և Աբովյանի ժամանակակիցներից ոմանք այս լեզուն գռեհիկ համարեցին։ Բայց մեկ սերնդի ընթացքում այն դարձավ արդի արևելահայ գրական արձակի հիմքը։

Եվրոպական վեպի չափանիշներով կառուցվածքը բավական ազատ է։ Աբովյանն անցնում է պատումից քարոզի, բանահյուսությունից պատմական վավերագրության և անձնական պոռթկումների, երբեմն՝ նույն գլխի ներսում։ Գիրքն ավելի ճիշտ է կարդալ որպես վեպի, տարեգրության և մանիֆեստի խառնուրդ, քան որպես սերտ հյուսված սյուժեով պատմություն։

Հուզական լարումը բարձր է ամբողջ գրքում։ Հաճախակի են բացականչությունները, ընթերցողին ուղղված դիմումներն և անթաքույց լացի հատվածները։ Այս ռոմանտիկ թափը բնորոշ էր դարաշրջանին, բայց նաև նպատակային էր. Աբովյանն ուզում էր, որ ընթերցողն իր վիճակը զգա, ոչ թե պարզապես տեղեկանա դրա մասին։

Ժառանգությունը և բեմադրումները

Աբովյանն անհետացավ 1848 թվականի ապրիլի 14-ի առավոտյան, և նրան այդպես էլ չգտան, ուստի նա իր գիրքը տպագրված չտեսավ։ «Վերք Հայաստանին» վերջապես լույս տեսավ Թիֆլիսում՝ 1858 թվականին, և շուտով օրինակ դարձավ հաջորդ գրողների համար։ Րաֆֆին, Պերճ Պռոշյանն և Ղազարոս Աղայանը շարունակեցին Աբովյանի սկսած աշխարհաբար արձակի ճանապարհը։

Վեպն անընդհատ վերահրատարակվել է, թարգմանվել մի քանի լեզվով, բեմադրվել և էկրանավորվել, և այն հայկական դպրոցների հիմնական ծրագրի մաս է։ Աբովյանի անունով են կոչվում քաղաք, պետական մանկավարժական համալսարան և բազմաթիվ դպրոցներ. նրան հիշում են և՛ որպես գրողի, և՛ որպես մանկավարժի։

Աշակերտների համար գիրքն արժեքավոր է և՛ որպես գրականություն, և՛ որպես պատմական վավերագիր։ Այն պահպանել է XIX դարի սկզբի հայ գյուղի բառապաշարը, հավատալիքներն ու առօրյա ծեսերն այնպիսի մանրամասնությամբ, որին քիչ աղբյուրներ են հասնում։