Տիգրան Մեծ

Վաղ տարիներ

Տիգրանը ծնվել է մ.թ.ա. մոտ 140 թվականին Արտաշեսյան արքայատանը, որը մոտ մեկ դար առաջ հիմնադրել էր Արտաշես Ա-ն։ Նա մեծացավ ծանր ժամանակներում։ Արևելքում Պարթևական կայսրությունն այնքան էր հզորացել, որ ճնշում էր Հայաստանի սահմանները, և ռազմական պարտությունից հետո հայոց արքունիքը ստիպված էր պատանդ ուղարկել պարթև արքային։ Այդ պատանդը Տիգրանն էր։ Նա իր վաղ տարիների զգալի մասն անցկացրեց պարթևական արքունիքում։

Անտիկ պատմիչների աչքում այդ տարիներն իզուր չանցան. դրանք ձևավորեցին ապագա արքային։ Պարթևական արքունիքում երիտասարդ իշխանը տեսավ, թե ինչպես են կառավարում մեծ բազմազգ կայսրությունը, ինչպես են վասալ թագավորներին կապում կենտրոնական տիրակալին և ինչպես է պալատական ծիսակարգը ցույց տալիս իշխանության հեղինակությունը։ Հետագայում Հայաստանում կիրառած նրա գաղափարներից շատերը՝ «Արքայից արքա» տիտղոսը, կախյալ տիրակալների ցանցը, նոր արքայական մայրաքաղաքը, արձագանքում են աքսորում տեսածին։

Երբ մ.թ.ա. 95 թվականին հայոց գահը թափուր մնաց, Տիգրանն իր ազատությունը գնեց՝ Պարթևստանին զիջելով սահմանամերձ մի խումբ հովիտներ, որոնք աղբյուրներում հաճախ հիշատակվում են «յոթանասուն հովիտներ» անունով։ Նա վերադարձավ Հայաստան, թագադրվեց և անմիջապես ձեռնամուխ եղավ զիջածը ետ բերելուն։ Թե ում որդին էր նա, պարզ չէ. անտիկ վկայություններն այնքան սակավ են, որ պատմաբանները նրան համարում են մերթ նախորդ արքայի որդին, մերթ եղբորորդին։

Իշխանության գալը

Տիգրանի առաջին խնդիրը հայկական երկրամասերը միավորելն էր։ Այն օրվանից, երբ Ծոփքի թագավորությունն անջատվել էր հայկական հիմնական տարածքից, երկիրը բաժանված էր երկու արքայական ճյուղերի միջև։ Մ.թ.ա. մոտ 94 թվականին Տիգրանը միացրեց Ծոփքը։ Այդպես Արևմտյան և Արևելյան Հայաստանը սերունդներ անց առաջին անգամ հայտնվեցին մեկ թագի ներքո, և Տիգրանը տիրացավ Վերին Եփրատի բերրի շրջանին։

Այնուհետև նա դիվանագիտությամբ ապահովեց իր արևմտյան թևը։ Տիգրանն ամուսնացավ Պոնտոսի Միհրդատ Զ-ի դստեր՝ Կլեոպատրայի հետ, և այդ ամուսնությամբ դաշինք կնքվեց տարածաշրջանի երկու ամենահզոր տերությունների միջև։ Դաշինքի շնորհիվ յուրաքանչյուր արքա կարող էր ընդարձակվել իր ուղղությամբ՝ հույս ունենալով, որ մյուսը կզբաղեցնի Հռոմի ուշադրությունը։ Այս պայմանավորվածությունը գրեթե երեսուն տարի լավ ծառայեց Տիգրանին, բայց ի վերջո նպաստեց նաև նրա պարտությանը։

Սահմաններն ամրապնդելով՝ Տիգրանը դիմեց արևելք։ Մ.թ.ա. 80-ական թվականներին Պարթևստանը թուլացել էր գահաժառանգական ճգնաժամից, և Տիգրանն օգտվեց դրանից։ Նա ետ վերցրեց յոթանասուն հովիտները, առաջ շարժվեց դեպի Ատրպատական Մարաստան և Միջագետք և ստիպեց պարթևական մի քանի վասալների ճանաչել իր գերիշխանությունը։ Հենց այս արշավանքներից հետո նա ընդունեց Մերձավոր Արևելքի հնագույն «Արքայից արքա» տիտղոսը։

Հայկական կայսրության ընդարձակումը

Ամենամեծ ընդգրկման պահին՝ մ.թ.ա. 80-ականների վերջին և 70-ականներին, Տիգրանի կայսրությունը ձգվում էր արևելքում Կասպից ծովից մինչև արևմուտքում Միջերկրական ծովը, հյուսիսում Կուր գետից մինչև հարավում Հրեաստանի սահմանները։ Այն միասնական պետություն չէր այսօրվա իմաստով։ Կորիզը բուն Հայաստանն էր, իսկ ծայրամասերում թագավորություններ ու քաղաքներ էին, որոնք հարկ էին վճարում և ընդունում Տիգրանի գերիշխանությունը, բայց պահպանում էին իրենց կառավարման կարգը։

Ամենակարևոր ձեռքբերումը Ասորիքն էր։ Մ.թ.ա. 83 թվականին Սելևկյան թագավորությունը հյուծված էր տոհմական պատերազմներից, և նրա ավագանին Տիգրանին հրավիրեց Անտիոքի գահին։ Նա ընդունեց հրավերը և մոտ տասնչորս տարի կառավարեց հելլենիստական աշխարհի ամենահարուստ շրջաններից մեկը։ Անտիոքում նա դրամներ էր հատում, որոնց վրա ինքը պատկերված էր հայկական թագով։

Այս ընդարձակումն իրական հարստություն բերեց։ Ով տիրում էր Ասորիքին և Հյուսիսային Միջագետքին, վերահսկում էր նաև այն առևտրական ուղիները, որոնք Միջերկրականը կապում էին Իրանի և նրանից այն կողմ՝ Կենտրոնական Ասիայի հետ։ Հարկերն ու մաքսերը պահում էին մեծ մշտական բանակ, հոգում էին հավակնոտ շինարարության ծախսերը և պահում էին արքունիք, որը հույն ու հռոմեացի հեղինակները համարում էին իր ժամանակի ամենահարուստներից մեկը։

• Ծոփք՝ միացվել է մ.թ.ա. մոտ 94 թվականին, որով միավորվեցին հայկական երկրամասերը
• Ատրպատական Մարաստան և Հյուսիսային Միջագետքի մի մասը՝ վերցված Պարթևստանից
• Ասորիք և Կիլիկիա՝ կառավարվել են Անտիոքից մ.թ.ա. 83 թվականից
• Վասալ թագավորություններ Կովկասում և Իրանական բարձրավանդակում

Տիգրանակերտ

Մ.թ.ա. 80-ական կամ 70-ական թվականներին (ամենից հաճախ նշվում է մոտ 83 թվականը, թեև աղբյուրները դա հստակ չեն ասում) Տիգրանն իր կայսրության հարավ-արևմուտքում հիմնադրեց նոր մայրաքաղաք՝ Տիգրանակերտը։ Հին մայրաքաղաք Արտաշատը գտնվում էր Արարատյան դաշտում. այն ապահով էր, բայց հեռու նոր հարավային ու արևմտյան նահանգներից։ Տիգրանակերտի տեղն ընտրվեց այնպես, որ այնտեղից հնարավոր լինի կառավարել Տիգրանի իսկապես կառուցած կայսրությունը, ոչ թե միայն ժառանգած թագավորությունը։

Անտիկ աղբյուրները նկարագրում են հատակագծով կառուցված հելլենիստական քաղաք՝ ամուր պարիսպներով, արքայական պալատով, զբոսայգիներով և հունական թատրոնով։ Քաղաքն արագ բնակեցնելու համար Տիգրանն այնտեղ տեղափոխեց գրավված հունական և ասորական քաղաքների բնակիչներին։ Այն ժամանակ դա սովորական բան էր, թեև աղբյուրները նշում են, որ վերաբնակիչները դժգոհ էին։ Տիգրանակերտը դարձավ հելլենիստական մշակույթի կենտրոն, և հայտնի է, որ այնտեղ հունական պիեսներ են բեմադրվել։

Թե որտեղ էր Տիգրանակերտը, հնագետները դեռ վիճում են. առաջարկվում են մի քանի հավանական վայրեր հարավ-արևելյան Թուրքիայում և հյուսիսային Իրաքում։ Քաղաքի ճակատագիրը, սակայն, հայտնի է։ Մ.թ.ա. 69 թվականին հռոմեացիների հաղթանակից հետո այն կողոպտվեց, գանձարանը տարան, և վերաբնակիչներից շատերը վերադարձան իրենց հայրենի վայրերը։ Տիգրանակերտն այլևս երբեք չվերագտավ իր կարճատև նշանակությունը։

Հարաբերությունները Հռոմի հետ

Հռոմի հետ բախման պատճառը Տիգրանի աներն էր։ Երբ հռոմեական բանակները Պոնտոսի Միհրդատ Զ-ին վտարեցին իր թագավորությունից, նա ապաստան գտավ հայոց արքունիքում, և Տիգրանը հրաժարվեց նրան հանձնել։ Հռոմի համար դա բավական պատճառ էր պատերազմի. Տիգրանն ապաստան էր տվել Արևելքում Հռոմի ամենահամառ թշնամուն։ Մ.թ.ա. 69 թվականին զորավար Լուկուլլոսը ներխուժեց հայկական տարածք։

Պատերազմը Հայաստանի համար վատ ընթացավ։ Մ.թ.ա. 69 թվականին Տիգրանակերտի ճակատամարտում հռոմեական զորքը՝ շատ ավելի փոքրաթիվ, բայց կարգապահ ու փորձառու, պարտության մատնեց Տիգրանի շատ ավելի մեծ, բայց հապճեպ հավաքված բանակը, և շուտով ընկավ նաև նոր մայրաքաղաքը։ Լուկուլլոսը շարժվեց դեպի Արտաշատ, բայց ծանր լեռնային արշավը, խիստ աշունը և սեփական զինվորների խռովությունը ստիպեցին նրան նահանջել։ Տիգրանը ետ վերցրեց բուն Հայաստանի մեծ մասը։

Դադարը երկար չտևեց։ Մ.թ.ա. 66 թվականին Արևելքում հռոմեական հրամանատարությունը ստանձնեց Պոմպեոսը և առաջ շարժվեց պարթևների աջակցությամբ, իսկ Տիգրանի սեփական որդին ապստամբեց հոր դեմ։ Բոլոր կողմերից թշնամիներով շրջապատված՝ Տիգրանը նախընտրեց բանակցել, քան մղել մի պատերազմ, որում չէր կարող հաղթել։ Նա եկավ հռոմեական բանակատեղի, իր թագը դրեց Պոմպեոսի ոտքերի մոտ և ընդունեց պայմանները. հրաժարվեց Ասորիքից, Կիլիկիայից և մյուս նվաճումներից, վճարեց մեծ ռազմատուգանք և պահեց բուն Հայաստանը՝ որպես Հռոմի դաշնակից թագավորություն։

Վերջին տարիներ

Պոմպեոսի հետ համաձայնությունից հետո Տիգրանը թագավորեց ևս տասնմեկ տարի՝ մ.թ.ա. 66-ից 55 թվականները։ Կայսրությունն այլևս չկար, բայց թագավորությունը մնաց անվնաս, և գահին մնաց նույն արքան, ինչը հազվադեպ էր պարտված արևելյան միապետի համար։ Այդ ժամանակից հռոմեացի հեղինակները նրան կոչում են հռոմեական ժողովրդի բարեկամ և դաշնակից։ Այս կարգավիճակի շնորհիվ Հայաստանը ներքին գործերում անկախ մնաց։

Վերջին տարիներին արքան այլևս չէր արշավում. նա վերաշինում էր երկիրը։ Արտաշատը կրկին դարձավ մայրաքաղաք, կառավարումը վերակազմավորվեց ավելի փոքր պետության չափով, և Տիգրանը ջանում էր Հայաստանը պահել Հռոմի ու Պարթևստանի միջև հավասարակշռության մեջ՝ չենթարկվելով նրանցից ոչ մեկին։ Այս հավասարակշռությունը պահելը հաջորդ մի քանի դարերում դարձավ հայկական արտաքին քաղաքականության գլխավոր խնդիրը։

Տիգրանը մահացավ մ.թ.ա. 55 թվականին՝ մոտ ութսունհինգ տարեկանում։ Նրան հաջորդեց որդին՝ Արտավազդ Բ-ն, ընդունակ տիրակալ և հունարեն գրող դրամատուրգ։ Արտաշեսյան հարստությունը, ընդհատումներով ու գահակալական պայքարով, իշխեց մինչև մ.թ. 12 թվականը, իսկ Հայաստանն այդ ընթացքում ավելի ու ավելի էր ներքաշվում Հռոմի և Պարթևստանի երկարատև պայքարի մեջ։

Պատմական ժառանգություն

Տիգրան Մեծը հայոց պատմական հիշողության մեջ առանձնահատուկ տեղ ունի. նրա օրոք Հայաստանը կարճ ժամանակով մեծ տերություն էր, ոչ թե վիճելի սահմանագոտի։ Միջնադարյան հայ պատմիչները, առաջին հերթին Մովսես Խորենացին, նրա գահակալությանը կենտրոնական տեղ տվեցին ազգային պատմության շարադրանքում, և այդ պատկերը հասել է նաև այսօրվա դասագրքերին, գրականությանը և հանրային հուշարձաններին։

Այսօրվա պատմաբաններն այդ գահակալությունն ավելի զգուշությամբ են գնահատում։ Կայսրությունը ստեղծվել էր արագ, այն պահում էին հիմնականում հարկն ու արքայի անձնական հեղինակությունը, և այն գրեթե նույնքան արագ քանդվեց, երբ եկան հռոմեական բանակները։ Բայց կային նաև ավելի երկարակյաց ձեռքբերումներ, և դրանք իրական էին. հայկական երկրամասերի քաղաքական միավորումը, քաղաքների և տնտեսության զգալի աճի մի ամբողջ շրջան, Հայաստանի մուտքը լայն հելլենիստական աշխարհ։

Աշակերտների համար այս գահակալությունը նաև լավ օրինակ է այն բանի, թե որտեղ են արագ ընդարձակման սահմանները։ Տիգրանը քսան տարուց էլ քիչ ժամանակում ստեղծեց մինչև Միջերկրական հասնող պետություն և կորցրեց այն երեք տարում։ Պատճառը մեծ մասամբ այն էր, որ այդ պետությանը պակասում էր վարչական այն խորությունը, որը թույլ կտար դիմանալ լուրջ պարտությանը։ Իսկ այն հարցը, թե որքան կարող է ձեռք բերել և պահել ավելի մեծ հարևանների միջև ընկած փոքր երկիրը, անցնում է հայոց ողջ պատմության միջով։