Անցնել բովանդակությանը
Armat
Հայոց պատմությունՄարզպանական Հայաստան

Ավարայրի ճակատամարտը՝ 451 թ.

451 թվականի գարնանը Ավարայրի դաշտում Վարդան Մամիկոնյանի գլխավորած հայկական բանակը դեմ առ դեմ կանգնեց սասանյան զորքի հետ, որը, ըստ հին աղբյուրների, շատ ավելի մեծաքանակ էր։ Հայերը պաշտպանում էին քրիստոնյա մնալու իրավունքը կայսրության պարտադրած կրոնափոխության դեմ։ Նրանք պարտվեցին և կորցրին իրենց զորավարին, բայց նրանց սկսած դիմադրության արդյունքում Պարսկաստանն ի վերջո հրաժարվեց այդ քաղաքականությունից։ Ահա թե ինչու հայերն Ավարայրը հիշում են որպես պարտություն, որը հասավ իր նպատակին։

Հեղինակ
Armat-ի խմբագրական խումբ
Թարմացվել է
Ընթերցման տևողություն
7 րոպե ընթերցում

Վերադառնալ Հայոց պատմություն բաժին

Նկարազարդում «Ավարայրի ճակատամարտը՝ 451 թ.» հոդվածի համար
Արհեստական բանականությամբ ստեղծված նկարազարդում «Ավարայրի ճակատամարտը՝ 451 թ.» հոդվածի համար — երևակայված պատկեր է։

Համառոտ

451 թվականի մայիսի 26-ին Ավարայրի դաշտում Վարդան Մամիկոնյանի գլխավորած ուժերը կռվեցին Սասանյան Պարսկաստանի բանակի դեմ։ Հակամարտության պատճառը Հազկերտ Բ-ի քաղաքականությունն էր. նա ուզում էր հայերին պարտադրել զրադաշտականություն և սահմանափակել նախարարների ինքնավարությունը։ Հայկական բանակը պարտվեց, Վարդանը զոհվեց, բայց դիմադրությունը չդադարեց։ Եղիշեի բերած զորաքանակները չափազանցված և անորոշ են, ուստի դրանք չի կարելի հաստատված փաստ համարել։ Վահան Մամիկոնյանի գլխավորած նոր ապստամբությունից հետո 484 թվականի Նվարսակի պայմանագիրը ճանաչեց քրիստոնեական դավանանքի ազատությունը և վերականգնեց նախարարների մի շարք իրավունքներ։ Ահա թե ինչու Ավարայրը հիշվում է որպես ռազմական պարտություն, որի քաղաքական ու կրոնական նպատակը հետագայում մասամբ իրագործվեց։

Հիմնական փաստեր

Ամսաթիվ
451 թվականի մայիսի 26
Վայր
Ավարայրի դաշտ, Վասպուրական, Տղմուտ գետի մոտ
Հայկական առաջնորդ
Վարդան Մամիկոնյան, գլխավոր հրամանատար
Պարսից տիրակալ
Սասանյան կայսրության Հազկերտ Բ
Անմիջական ելք
Պարսկական հաղթանակ. Վարդանը և ութ հրամանատար զոհվեցին
Երկարաժամկետ ելք
484 թվականի Նվարսակի պայմանագիրը երաշխավորում է հայերի կրոնական ազատությունը

Ավարայրի ճակատամարտի պատճառները

387 թվականի բաժանումից հետո Արևելյան Հայաստանն անցավ Սասանյանների ազդեցության տակ, իսկ 428 թվականին պարսից արքունիքն ընդհանրապես վերացրեց հայոց միապետությունը։ Երկիրը կառավարում էր պարսիկ պաշտոնյա՝ մարզպանը, բայց տեղում իշխանությունը մնում էր մեծ ազնվական տների՝ նախարարների ձեռքում։ Նրանք պահպանում էին իրենց հողերը, հեծելազորը և սեփական իրավունքների ուժեղ գիտակցությունը։ Այսպիսով, օրենքով Հայաստանը նահանգ էր, բայց գործնականում՝ մասամբ ինքնակառավարվող հասարակություն։

Սասանյան պետությունը սերտորեն կապված էր զրադաշտականության հետ, և նրա իշխող վերնախավը կրոնական միասնությունը համարում էր քաղաքական հավատարմության երաշխիք։ Քրիստոնյա Հայաստանը, որն ուներ նույն հավատքը, ինչ մրցակից Հռոմեական կայսրությունը, պարսիկ պաշտոնյաների աչքում խոցելի կետ էր զգայուն սահմանագծի վրա։ Հինգերորդ դարի առաջին կեսին հայերի վրա ճնշումը, որ նրանք հարմարվեն իշխող կրոնին, անընդհատ աճում էր։

449 թվականին Հազկերտ Բ արքան հրովարտակ ուղարկեց, որով հայ ազնվականությանը հրամայում էր հրաժարվել քրիստոնեությունից և ընդունել զրադաշտական պաշտամունքը։ Հոգևորականներն ու ազնվականները ժողով գումարեցին Արտաշատում և պատասխանեցին, որ բոլոր աշխարհիկ հարցերում կհնազանդվեն արքային, բայց իրենց հավատքը չեն հանձնի։ Եղիշե պատմիչի գրի առած այդ պատասխանում ասվում է, որ ոչ ոք չի կարող իրենց շարժել հավատքից՝ ո՛չ հրեշտակները, ո՛չ մարդիկ, ո՛չ կրակը, ո՛չ սուրը։

450 թվականի ապստամբությունը

Հայ ազնվականներից ոմանց կանչեցին պարսից արքունիք, և նրանք ճնշման տակ ձևականորեն հնազանդվեցին։ Դրանից հետո՝ 450 թվականին, դիմադրությունը վերածվեց բացահայտ ապստամբության։ Հայկական ուժերը գլխավորեց Վարդան Մամիկոնյանը՝ այն տոհմի գլուխը, որն ավանդաբար զբաղեցնում էր սպարապետի՝ գլխավոր հրամանատարի պաշտոնը։ Ապստամբները պաշտպանեցին եկեղեցիները, քանդեցին իշխանությունների հիմնած զրադաշտական ատրուշանները և օգնություն խնդրեցին Հռոմեական կայսրությունից ու կովկասյան հարևան տիրակալներից։

Օգնություն չեկավ։ Արևելյան Հռոմեական կայսրությունը զբաղված էր սեփական սահմաններով, չէր ուզում պատերազմել Պարսկաստանի հետ և ոչ մի ռազմական աջակցություն չցուցաբերեց։ Հայ ազնվականներից ոմանք՝ Սյունիքի Վասակի գլխավորությամբ, նախընտրեցին համաձայնության գալ պարսից արքունիքի հետ, քանի որ կարծում էին, որ բացահայտ պատերազմը կկործանի երկիրը։ Նրանց որոշումը պառակտեց ազնվականությանը և պակասեցրեց Վարդանի ուժերը։

Եղիշեն Վասակին ներկայացնում է որպես դավաճան, և հետագա ավանդությունը հետևել է նրան, բայց այսօրվա պատմաբաններն այս պառակտմանն ավելի ուշադիր են նայում։ Պարսկամետ խումբը պնդում էր, որ Հայաստանը կարող է պահպանել իր հավատքը բանակցություններով՝ առանց ոչնչացման վտանգի, և վերջնական կարգավորումը հուշում է, որ նրանց փաստարկն անհեթեթ չէր։ Երկու դիրքորոշումներն էլ հասկանալով՝ աշակերտները կտեսնեն, որ հակամարտությունն իրական քաղաքական երկընտրանք էր, և ոչ թե հավատարմության ու դավաճանության պարզ պատմություն։

Ճակատամարտը դաշտում

Բանակները հանդիպեցին 451 թվականի մայիսի 26-ին Վասպուրական նահանգի Ավարայրի դաշտում՝ Տղմուտ գետի մոտ։ Եղիշեի տվյալներով՝ հայկական ուժը մոտ վաթսունվեց հազար էր, իսկ պարսկական բանակում կար երկու հարյուր հազարից ավելի զինվոր, մարտական փղեր և ընտրանի «Անմահներ»։ Այս թվերը հայտնի են հենց Եղիշեի պատումից, ոչ թե անկախ հաշվառումից։ Ռոբերտ Թոմսոնի ուսումնասիրած թարգմանությունը ևս հիմք է տալիս դրանք կարդալու որպես գրական-պատմողական տվյալներ։ Հին և միջնադարյան զորաքանակները հաճախ չափազանցված են, ուստի կողմերի ճշգրիտ թվային հարաբերակցությունը հաստատված չէ։

Մարտից առաջ Ղևոնդ երեցը խոսեց զորքի առաջ, իսկ Վարդանը, ըստ աղբյուրի, ասաց զինվորներին, թե գիտակցյալ մահն անմահություն է։ Հայերը գրոհեցին առավոտյան և ուժգին ճնշեցին պարսկական կենտրոնը. որոշ ժամանակ պարզ չէր, թե ով կհաղթի։ Ի վերջո ճակատամարտի ընթացքը շրջեցին սասանյան բանակի պահեստային ուժերը, առաջին հերթին՝ փղերը։ Վարդանը զոհվեց ութ այլ անվանի հրամանատարների և իր զորքի զգալի մասի հետ։

Պարսիկները մնացին մարտադաշտի տերը, բայց ծանր կորուստներ ունեցան և չկարողացան արագ շարունակել հարձակումը։ Ողջ մնացած հայ ազնվականներն ու հոգևորականները քաշվեցին լեռները և տասնամյակներ շարունակ պարտիզանական պայքար մղեցին։ Մեկ ճակատամարտը վերածվեց երկար ու հյուծող պատերազմի, որին սասանյան իշխանությունները չկարողացան վերջ տալ։

  • Ամսաթիվ. 451 թվականի մայիսի 26, Վասպուրականի Ավարայրի դաշտում
  • Հայկական հրամանատար. Վարդան Մամիկոնյան, Հայոց սպարապետ
  • Պարսկական հրամանատար. Մուշկան Նյուսալավուրտ, Հազկերտ Բ արքայի ենթակայությամբ
  • Ելք. պարսկական հաղթանակ ճակատամարտում, որին հաջորդեց տասնամյակների դիմադրություն

Ճակատամարտի հետևանքները և Նվարսակի պայմանագիրը

Դիմադրությունը նոր ուժով բռնկվեց 481 թվականին՝ Վարդանի եղբորորդու՝ Վահան Մամիկոնյանի գլխավորությամբ։ Այս անգամ սասանյան պետությունը զբաղված էր իր արևելյան սահմանի պատերազմով և ներքին անկայունությամբ։ Մի քանի տարվա կռիվներից հետո պարսից Բալաշ արքան բանակցություններ սկսեց։ Կնքված համաձայնությունը՝ 484 թվականի Նվարսակի պայմանագիրը, հայերին երաշխավորեց քրիստոնեության ազատ դավանումը, վերջ դրեց բռնի կրոնափոխության փորձերին և վերականգնեց ազնվական տների որոշ իրավունքներ։

Շուտով Վահան Մամիկոնյանը նշանակվեց Հայաստանի մարզպան, այսինքն՝ երկիրն այժմ կառավարում էր հայը, ոչ թե պարսիկ պաշտոնյան։ Պայմանագիրը չվերականգնեց միապետությունը, բայց ապահովեց այն, ինչի համար մղվել էր 451 թվականի պատերազմը։ Գործնականում Ավարայրը և դրան հաջորդած կռիվները հասան իրենց նպատակին։

Նվարսակը Ավարայրից անմիջապես հետո կնքված խաղաղություն չէր. դրա կարևորությունն այն է, որ այն նույն երկարատև հակամարտության քաղաքական հանգուցալուծումն էր։ Այն իրավական երաշխիք տվեց այն պահանջին, որի համար պայքարել էր Վարդանանց շարժումը՝ քրիստոնեական դավանանքի ազատությանը, և միաժամանակ վերականգնեց նախարարական ինքնավարության մի մասը։

Հայ եկեղեցին հետագայում սրբադասեց Վարդանին և նրա զինակիցներին։ Նրանց տոնը՝ Վարդանանցը, նշվում է Մեծ պահքին նախորդող հինգշաբթի օրը, սովորաբար փետրվարին, և մինչ օրս կարևոր հիշատակի օր է՝ պատարագներով, դպրոցական ծրագրերով և հանրային արարողություններով։ Այդ ժամանակից ի վեր Վարդան անունը տրվում է հայ տղաներին։

Ավարայրը հայկական հիշողության մեջ

Ճակատամարտի հիմնական աղբյուրը Եղիշեի «Վարդանի և Հայոց պատերազմի մասին» երկն է։ Այն ավանդաբար թվագրվում է հինգերորդ դարով (որոշ գիտնականներ այն ավելի ուշ են դնում) և գրաբար հայ գրականության գլուխգործոցներից է։ Եղիշեն ուզում էր բացատրել դեպքերի իմաստը, ոչ թե չեզոք հաշվետվություն կազմել, ուստի նրա ճառերն ու թվերը պետք է կարդալ՝ այդ նպատակը հաշվի առնելով։ Այնուամենայնիվ, նրա պատումն անսովոր մանրամասնությամբ պահպանում է երկու կողմերի քաղաքական փաստարկները։

Եղիշեի շնորհիվ Ավարայրը հայ մշակույթում դարձավ սկզբունքային դիմադրության կենտրոնական պատկերը։ Նկարիչները, կոմպոզիտորներն ու բանաստեղծները բազմիցս անդրադարձել են դրան, իսկ այն խոսքը, թե գիտակցյալ մահն անմահություն է, մեջբերվում է դասարանից շատ հեռու։ Երևանում Վարդան Մամիկոնյանի ձիարձանը քաղաքի ամենաճանաչելի հուշարձաններից է։

Աշակերտների համար Ավարայրը լավ օրինակ է այն հարցը քննելու, թե ինչպես գնահատել հաջողությունը պատմության մեջ։ Եթե չափենք միայն մարտադաշտով, դա պարտություն էր։ Եթե չափենք այն նպատակով, որի համար մղվեց, դա մի հաղթանակի սկիզբն էր, որին հասնելու համար պահանջվեց երեսուներեք տարի։

Կարևոր թվականներ

  1. 428 թ.

    Սասանյան արքունիքը վերացնում է հայոց միապետությունը և կառավարիչ նշանակում։

  2. 449 թ.

    Հազկերտ Բ-ն հրամայում է հայերին ընդունել զրադաշտականությունը, Արտաշատի ժողովը մերժում է։

  3. 450 թ.

    Սկսվում է բացահայտ ապստամբությունը Վարդան Մամիկոնյանի գլխավորությամբ։

  4. 451 թ.

    Մայիսի 26-ին տեղի է ունենում Ավարայրի ճակատամարտը, Վարդանը զոհվում է։

  5. 481 թ.

    Վահան Մամիկոնյանը վերսկսում է ապստամբությունը սասանյան տիրապետության դեմ։

  6. 484 թ.

    Նվարսակի պայմանագիրն ապահովում է քրիստոնեական պաշտամունքի ազատությունը Հայաստանում։

Ինչու է կարևոր Ավարայրի ճակատամարտը

Ավարայրը կրոնի ազատության համար բացահայտորեն մղված ամենավաղ պատերազմներից է, որոնց մասին պահպանվել են գրավոր վկայություններ։ Հայ ազնվականությունն ընդունում էր Պարսկաստանին քաղաքական ենթակայությունը, բայց չէր ընդունում, որ պետությունն իշխի խղճի վրա, և ազգային պաշտպանությունը կառուցեց հենց այդ տարբերակման վրա։ 484 թվականի Նվարսակի պայմանագիրը ցույց է տալիս, որ այդ ռազմավարությունն արդյունք տվեց. սասանյան կառավարությունը սերունդներ շարունակ հրաժարվեց Հայաստանում բռնի կրոնափոխությունից։

Ճակատամարտը նաև ամրագրեց հայկական ինքնաընկալման մի կաղապար. փոքր ժողովուրդը պաշտպանում է իր ինքնությունը շատ ավելի մեծ տերության դեմ և հաջողությունը չափում է նրանով, թե ինչն է գոյատևում, ոչ թե նրանով, թե ով է մնում մարտադաշտի տերը։ Եղիշեի պատմությունն այդ գաղափարը վերածեց գրականության, իսկ Վարդանանցն ամեն տարի այն կենդանի է պահում որպես հանրային հիշատակի օր։

Հետաքրքիր փաստեր

  • 01Հայ Առաքելական Եկեղեցին Վարդան Մամիկոնյանին պատվում է որպես սուրբ, և Վարդանանց տոնը համազգային հիշատակի օր է։
  • 02Ավարայրում պարսկական բանակը մարտական փղեր էր օգտագործում, որոնք Հայկական լեռնաշխարհի լեռներում անսովոր տեսարան էին։
  • 03Եղիշեի պատումը ճակատամարտի մասին համարվում է գրաբար հայ արձակի լավագույն երկերից մեկը։
  • 04Հոգևորականները կռվել և ծառայել են զինվորների կողքին, և Ղևոնդ երեցը հիշատակվում է զոհված հրամանատարների հետ միասին։
  • 05Նվարսակի պայմանագրից մեկ տարի անց Վահան Մամիկոնյանը նշանակվեց Հայաստանի մարզպան, և երկիրը կրկին կառավարում էր հայը։

Աղբյուրներ

  • Eḷishē, trans. and comm. Robert W. Thomson. History of Vardan and the Armenian War — Harvard University Press, Harvard Armenian Texts and Studies 5, 1982 ISBN 9780674403352The principal source for the battle, and a partisan one — Thomson's introduction sets out why.
  • Nina G. Garsoïan. Armenia between Byzantium and the Sasanians — Variorum Reprints, London, 1985 ISBN 9780860781660
  • Eberhard W. Sauer (ed.). Sasanian Persia: Between Rome and the Steppes of Eurasia — Edinburgh University Press, 2017 ISBN 9781474401012

Առնչվող հոդվածներ

Հայոց պատմությունՄիջնադարյան Հայաստան

Բագրատունյաց Հայաստանը և Անի քաղաքը

Երկու դար տևած օտար տիրապետությունից հետո Բագրատունի արքաները վերականգնեցին հայկական պետականությունը, իսկ Անին դարձրին միջնադարյան աշխարհի խոշոր քաղաքներից մեկը։

7 րոպե ընթերցումԿարդալ հոդվածը