Աւարայրի ճակատամարտը՝ 451 թ.
451-ի գարնան, Աւարայրի դաշտին վրայ, Վարդան Մամիկոնեանի գլխաւորած հայկական բանակը դէմ առ դէմ կանգնեցաւ սասանեան ուժի մը, որ հին աղբիւրներուն համաձայն շատ աւելի մեծ էր։ Հայերը կը պաշտպանէին քրիստոնեայ մնալու իրաւունքը՝ կայսրութեան կրօնափոխութեան քաղաքականութեան դէմ։ Անոնք կորսնցուցին ճակատամարտը եւ իրենց հրամանատարը, բայց իրենց սկսած դիմադրութիւնը աւարտեցաւ այն ատեն, երբ Պարսկաստան հրաժարեցաւ այդ քաղաքականութենէն։ Ասոր համար հայերը Աւարայրը կը յիշեն իբրեւ պարտութիւն մը, որ իր նպատակին հասաւ։
- Հեղինակ
- Armat-ի խմբագրական կազմ
- Թարմացուած է
- Ընթերցումի տեւողութիւն
- 7 վայրկեան ընթերցում
Համառօտ
451-ի Մայիս 26-ին, Աւարայրի դաշտին վրայ, Վարդան Մամիկոնեանի գլխաւորած ուժերը կռուեցան Սասանեան Պարսկաստանի բանակին դէմ։ Հակամարտութեան հիմքը Յազկերտ Բ.-ի քաղաքականութիւնն էր՝ հայերուն զրադաշտականութիւն պարտադրել եւ նախարարական ինքնավարութիւնը սահմանափակել։ Հայկական բանակը պարտուեցաւ, Վարդան զոհուեցաւ, սակայն դիմադրութիւնը չդադրեցաւ։ Եղիշէի հաղորդած զօրաթիւերը ուռճացուած եւ անորոշ են, ուստի չեն կրնար հաստատուած փաստ նկատուիլ։ Վահան Մամիկոնեանի նոր ապստամբութենէն ետք 484-ի Նուարսակի դաշնագիրը ճանչցաւ քրիստոնէական դաւանանքի ազատութիւնը եւ նախարարներուն վերադարձուց իրենց կարգ մը իրաւունքները։ Ասոր համար Աւարայրը կը յիշուի իբրեւ ռազմական պարտութիւն մը, որուն քաղաքական ու կրօնական նպատակը յետագային մասամբ իրագործուեցաւ։
Հիմնական իրողութիւններ
- Թուական
- 451-ի Մայիս 26
- Վայր
- Աւարայրի դաշտ, Վասպուրական, Տղմուտ գետին մօտ
- Հայ առաջնորդ
- Վարդան Մամիկոնեան, գերագոյն հրամանատար
- Պարսիկ տիրակալ
- Յազկերտ Բ., Սասանեան կայսրութենէն
- Անմիջական արդիւնք
- պարսկական յաղթանակ. Վարդան եւ ութ հրամանատար սպաննուեցան
- Երկարաժամկէտ արդիւնք
- 484-ի Նուարսակի դաշնագիրը կ՚երաշխաւորէ հայոց կրօնական ազատութիւնը
Աւարայրի ճակատամարտին պատճառները
387-ի բաժանումէն ետք արեւելեան Հայաստանը մնաց սասանեան ոլորտին մէջ, իսկ 428-ին պարսկական արքունիքը իսպառ վերացուց հայոց միապետութիւնը։ Երկիրը կը կառավարէր մարզպան կոչուած պարսիկ պաշտօնեայ մը, բայց տեղական իշխանութիւնը կը մնար մեծ նախարարական տուներուն ձեռքը։ Անոնք կը պահէին իրենց հողերը, իրենց հեծելազօրը եւ իրենց իրաւունքներուն զօրաւոր գիտակցութիւնը։ Այսպիսով Հայաստան օրէնքով նահանգ էր, բայց գործնականին մէջ՝ մասամբ ինքնակառավար երկիր մը։
Սասանեան պետութիւնը սերտօրէն կապուած էր զրադաշտականութեան, եւ իշխող դասակարգը կրօնական միասնութիւնը կը նկատէր քաղաքական հաւատարմութեան երաշխիք։ Քրիստոնեայ Հայաստանը նոյն հաւատքը ունէր, ինչ որ հակառակորդ Հռոմէական կայսրութիւնը, եւ պարսիկ պաշտօնեաներուն աչքին զգայուն սահմանի մը վրայ ռազմավարական տկար կէտ մըն էր։ Հինգերորդ դարու առաջին կէսին ենթարկուելու ճնշումը հետզհետէ սաստկացաւ։
449-ին Յազկերտ Բ. թագաւորը հրովարտակ մը ղրկեց, որով հայ նախարարներուն կը հրամայէր ձգել քրիստոնէութիւնը եւ ընդունիլ զրադաշտական պաշտամունքը։ Հոգեւորականներն ու նախարարները ժողով գումարեցին Արտաշատի մէջ եւ պատասխանեցին, որ բոլոր աշխարհիկ հարցերու մէջ թագաւորին պիտի հնազանդին, բայց իրենց հաւատքէն պիտի չհրաժարին։ Եղիշէ պատմիչին արձանագրած այդ պատասխանը կ՚ըսէ, թէ ոչ ոք կրնայ զիրենք շարժել իրենց հաւատքէն, ո՛չ հրեշտակներ եւ ո՛չ մարդիկ, ո՛չ կրակ եւ ո՛չ սուր։
450-ի ապստամբութիւնը
Հայ նախարարներէն ոմանք կանչուեցան պարսկական արքունիք եւ ճնշումի տակ երեւութապէս հնազանդեցան, իսկ 450-ին դիմադրութիւնը վերածուեցաւ բացայայտ ապստամբութեան։ Հայկական ուժերու ղեկավարութիւնը ստանձնեց Վարդան Մամիկոնեան։ Ան կը գլխաւորէր այն տոհմը, որ աւանդաբար կը կրէր սպարապետի, այսինքն գերագոյն հրամանատարի պաշտօնը։ Ապստամբները պաշտպանեցին եկեղեցիները, քանդեցին իշխանութիւններուն հաստատած զրադաշտական ատրուշանները եւ օգնութիւն խնդրեցին Հռոմէական կայսրութենէն ու դրացի կովկասեան տիրակալներէն։
Այդ օգնութիւնը չեկաւ։ Արեւելեան Հռոմէական կայսրութիւնը զբաղած էր իր սեփական սահմաններով, չէր ուզեր Պարսկաստանի հետ պատերազմ սկսիլ եւ բնաւ զինուորական օգնութիւն չղրկեց։ Սիւնիքի Վասակի գլխաւորած կարգ մը հայ նախարարներ նախընտրեցին հաշտուիլ պարսկական արքունիքին հետ, որովհետեւ կը հաւատային, թէ բացայայտ պատերազմը երկիրը պիտի կործանէր։ Անոնց որոշումը պառակտեց աւագանին եւ պակսեցուց Վարդանի ուժերը։
Եղիշէ Վասակը կը ներկայացնէ իբրեւ դաւաճան, եւ յետագայ աւանդութիւնը անոր հետեւեցաւ, բայց արդի պատմաբանները պառակտումը աւելի զգուշութեամբ կը մեկնաբանեն։ Պարսկամէտ խմբակցութիւնը կը պնդէր, թէ Հայաստան կրնար իր հաւատքը պահել բանակցութեամբ՝ առանց բնաջնջումի վտանգին ենթարկուելու, եւ վերջնական հաշտութիւնը կարծել կու տայ, որ անոնց տրամաբանութիւնը անհեթեթ չէր։ Երկու կողմերուն դիրքերն ալ հասկնալով՝ աշակերտները կրնան տեսնել, որ հակամարտութիւնը իսկական քաղաքական երկընտրանք էր, եւ ոչ հաւատարմութեան ու դաւաճանութեան պարզ պատմութիւն։
Ճակատամարտը դաշտին վրայ
Բանակները հանդիպեցան 451-ի Մայիս 26-ին, Վասպուրական նահանգի Աւարայրի դաշտին վրայ, Տղմուտ գետին մօտ։ Եղիշէի համաձայն, հայկական ուժը մօտ վաթսունվեց հազար էր, իսկ պարսկական բանակը՝ երկու հարիւր հազարէ աւելի զինուոր, ռազմական փիղեր եւ ընտրանի «Անմահներ»։ Այս թիւերը կու գան Եղիշէի պատումէն, ոչ թէ անկախ հաշուառումէ մը։ Ռոպըրթ Թոմսընի գիտական թարգմանութիւնն ալ հիմք կու տայ զանոնք կարդալու իբրեւ գրական-պատմողական տուեալներ. հին ու միջնադարեան զօրաթիւերը յաճախ ուռճացուած են, ուստի երկու բանակներուն ճշգրիտ թուային յարաբերութիւնը հաստատուած չէ։
Կռիւէն առաջ Ղեւոնդ երէցը խօսեցաւ զօրքին, եւ պատմիչը կ՚արձանագրէ, որ Վարդան զինուորներուն ըսաւ, թէ գիտակցեալ մահն անմահութիւն է։ Հայերը առաւօտուն յարձակեցան եւ ուժգին ճնշեցին պարսկական կեդրոնը, եւ որոշ ժամանակ ելքը անորոշ մնաց։ Բայց սասանեան բանակին պահեստի ուժերը, մանաւանդ փիղերը, վերջապէս փոխեցին ճակատամարտին ընթացքը։ Վարդան ինկաւ ութ այլ անուանի հրամանատարներու եւ իր զօրքին մեծ մասին հետ։
Պարսիկները տէր մնացին դաշտին, բայց իրենց կորուստները ծանր էին, եւ չկրցան արագ յառաջանալ։ Կենդանի մնացած հայ նախարարներն ու հոգեւորականները քաշուեցան լեռները եւ հոնկէ պարտիզանական պայքար մղեցին, որ տասնամեակներ տեւեց։ Մէկ ճակատամարտով սկսածը վերածուեցաւ երկարատեւ ու մաշեցնող պատերազմի, որուն սասանեան վարչութիւնը չկրցաւ վերջ տալ։
- Թուական. 451-ի Մայիս 26, Վասպուրականի Աւարայրի դաշտին վրայ
- Հայ հրամանատար. Վարդան Մամիկոնեան, Հայոց սպարապետ
- Պարսիկ հրամանատար. Մուշկան Նիւսալաւուրտ, Յազկերտ Բ. թագաւորի հրամանով
- Արդիւնք. պարսկական յաղթանակ դաշտին վրայ, որուն յաջորդեց տասնամեակներու դիմադրութիւն
Ճակատամարտին հետեւանքներն ու Նուարսակի դաշնագիրը
481-ին դիմադրութիւնը նորէն բռնկեցաւ Վարդանի եղբօրորդիին՝ Վահան Մամիկոնեանի գլխաւորութեամբ։ Այս անգամ սասանեան պետութեան ուշադրութիւնը շեղած էր արեւելեան սահմանին վրայ մղուող պատերազմով եւ ներքին անկայունութեամբ։ Քանի մը տարուան կռիւէ ետք պարսից Վաղարշ թագաւորը բանակցութեան մտաւ։ Կնքուած համաձայնութիւնը՝ 484-ի Նուարսակի դաշնագիրը, հայերուն երաշխաւորեց քրիստոնէութիւնը ազատօրէն դաւանելու իրաւունքը, վերջ դրաւ բռնի կրօնափոխութեան փորձերուն եւ նախարարական տուներուն վերադարձուց իրենց կարգ մը իրաւունքները։
Քիչ ետք Վահան Մամիկոնեան նշանակուեցաւ Հայաստանի մարզպան, այսինքն երկիրը այլեւս կը կառավարէր հայ պաշտօնեայ մը, ոչ թէ պարսիկ։ Դաշնագիրը միապետութիւնը չվերականգնեց, բայց ապահովեց այն, որուն համար մղուած էր 451-ի պատերազմը։ Գործնականին մէջ Աւարայրը եւ անոր յաջորդող արշաւանքները յաջողեցան։
Նուարսակը Աւարայրէն անմիջապէս ետք կնքուած խաղաղութիւն չէր. ան նոյն երկարատեւ հակամարտութեան քաղաքական հանգուցալուծումն էր։ Ան իրաւական երաշխիք տուաւ այն պահանջին, որուն համար պայքարած էր Վարդանանց շարժումը՝ քրիստոնէական դաւանանքի ազատութեան, եւ միաժամանակ վերականգնեց նախարարական ինքնավարութեան մէկ մասը։
Հայ Եկեղեցին աւելի ուշ սրբադասեց Վարդանն ու իր ընկերները։ Անոնց տօնը՝ Վարդանանցը, կը նշուի Մեծ Պահքին նախորդող Հինգշաբթի օրը, սովորաբար Փետրուարին, եւ մինչեւ այսօր մեծ յիշատակութիւն է, որ կը նշուի պատարագներով, դպրոցական հանդէսներով եւ հանրային արարողութիւններով։ Վարդան անունը այդ օրէն ի վեր կը տրուի հայ տղոց։
Աւարայրը հայ յիշողութեան մէջ
Ճակատամարտին գլխաւոր աղբիւրը Եղիշէի «Վասն Վարդանայ եւ Հայոց պատերազմին» երկն է, որ աւանդաբար կը թուագրուի հինգերորդ դարով (կարգ մը գիտնականներ զայն աւելի ուշ կը դնեն) եւ դասական հայ գրականութեան գլուխ գործոցներէն մէկն է։ Եղիշէ կը գրէր դէպքերուն իմաստը բացատրելու համար, ոչ թէ չէզոք տեղեկագիր մը կազմելու, ուստի անոր ճառերն ու թիւերը պէտք է կարդալ այդ նպատակը նկատի ունենալով։ Այսուհանդերձ, իր պատումը անսովոր մանրամասնութեամբ կը պահէ երկու կողմերուն քաղաքական փաստարկները։
Եղիշէի շնորհիւ Աւարայրը հայ մշակոյթին մէջ դարձաւ սկզբունքային դիմադրութեան կեդրոնական պատկերը։ Նկարիչներ, երգահաններ եւ բանաստեղծներ կրկին ու կրկին վերադարձած են անոր, իսկ գիտակցեալ մահն անմահութիւն ըլլալու խօսքը կը մէջբերուի դասարանէն շատ անդին։ Երեւանի մէջ Վարդան Մամիկոնեանի ձիաւոր արձանը քաղաքին ամէնէն ճանչցուած յուշարձաններէն մէկն է։
Աւարայրը աշակերտներուն համար լաւ առիթ է խորհելու, թէ ինչպէ՛ս կը չափուի յաջողութիւնը պատմութեան մէջ։ Եթէ միայն մարտադաշտով չափենք, ան պարտութիւն էր։ Եթէ չափենք այն նպատակով, որուն համար մղուեցաւ, ան յաղթանակի մը սկիզբն էր, որ ամբողջանալու համար երեսուներեք տարի պահանջեց։
Կարեւոր թուականներ
428
Սասանեան արքունիքը կը վերացնէ հայոց միապետութիւնը եւ երկրին կառավարիչ մը կը նշանակէ։
449
Յազկերտ Բ. կը հրամայէ հայերուն ընդունիլ զրադաշտականութիւնը. Արտաշատի ժողովը կը մերժէ։
450
Վարդան Մամիկոնեանի գլխաւորութեամբ կը սկսի բացայայտ ապստամբութիւնը։
451
Մայիս 26-ին կը մղուի Աւարայրի ճակատամարտը. Վարդան կ՚իյնայ։
481
Վահան Մամիկոնեան կը նորոգէ ապստամբութիւնը սասանեան տիրապետութեան դէմ։
484
Նուարսակի դաշնագիրը կ՚ապահովէ քրիստոնէական պաշտամունքի ազատութիւնը Հայաստանի մէջ։
Ինչո՞ւ Աւարայրի ճակատամարտը կարեւոր է
Աւարայրը արձանագրուած ամէնէն վաղ պատերազմներէն մէկն է, որ բացայայտօրէն մղուեցաւ կրօնական ազատութեան համար։ Հայ նախարարները ընդունեցին Պարսկաստանի քաղաքական գերիշխանութիւնը, բայց մերժեցին պետութեան իշխանութիւնը խղճի վրայ, եւ ազգային պաշտպանութիւնը կազմակերպեցին այս տարբերութեան շուրջ։ 484-ի Նուարսակի դաշնագիրը ցոյց կու տայ, որ այս ռազմավարութիւնը յաջողեցաւ. սասանեան կառավարութիւնը սերունդներ շարունակ հրաժարեցաւ Հայաստանի մէջ բռնի կրօնափոխութենէն։
Ճակատամարտը նաեւ հայերու ինքնագիտակցութեան մէջ ամրագրեց կաղապար մը. փոքր ազգ մը կը պաշտպանէ իր ինքնութիւնը շատ աւելի մեծ ուժի մը դէմ եւ յաջողութիւնը կը չափէ ո՛չ թէ մարտադաշտին տէր մնալով, այլ գոյատեւելով։ Եղիշէի պատմութիւնը այս գաղափարը վերածեց գրականութեան, իսկ Վարդանանցը ամէն տարի հանրային յիշատակութեամբ զայն կենդանի կը պահէ։
Հետաքրքրական իրողութիւններ
- 01Վարդան Մամիկոնեան Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ սուրբերէն է, եւ իր տօնը՝ Վարդանանցը, ազգային յիշատակութեան օր է։
- 02Աւարայրի մէջ պարսկական բանակը գործածեց ռազմական փիղեր, որոնք Հայկական բարձրաւանդակի լեռներուն մէջ անսովոր տեսարան էին։
- 03Եղիշէի ճակատամարտի պատումը կը նկատուի դասական հայ արձակի ամէնէն կատարեալ գործերէն մէկը։
- 04Հոգեւորականները կռուեցան ու ծառայեցին զինուորներուն կողքին, եւ Ղեւոնդ երէցը կը յիշատակուի ինկած հրամանատարներուն հետ։
- 05Նուարսակի դաշնագիրէն մէկ տարի ետք Վահան Մամիկոնեան նշանակուեցաւ Հայաստանի մարզպան, եւ երկիրը դարձեալ հայու մը ձեռքով կը կառավարուէր։
Աղբիւրներ
- Eḷishē, trans. and comm. Robert W. Thomson. History of Vardan and the Armenian War — Harvard University Press, Harvard Armenian Texts and Studies 5, 1982 ISBN 9780674403352The principal source for the battle, and a partisan one — Thomson's introduction sets out why.
- Nina G. Garsoïan. Armenia between Byzantium and the Sasanians — Variorum Reprints, London, 1985 ISBN 9780860781660
- Eberhard W. Sauer (ed.). Sasanian Persia: Between Rome and the Steppes of Eurasia — Edinburgh University Press, 2017 ISBN 9781474401012
Առնչուող յօդուածներ
Քրիստոնէութեան ընդունումը Հայաստանի մէջ (301 թ.)
Հայաստան աւանդաբար կը նկատուի առաջին պետութիւնը, որ քրիստոնէութիւնը ընդունեց իբրեւ պաշտօնական կրօն։ Այդ որոշումը վերաձեւեց անոր օրէնքը, արուեստն ու ինքնութիւնը։
Մեսրոպ Մաշտոց եւ հայոց այբուբենը
Մօտ 405 Ք.Ե.-ին գիտնական ու կրօնաւոր Մեսրոպ Մաշտոց ստեղծեց այբուբեն մը, որ հայերէնին տուաւ իր սեփական գիրը եւ վերաձեւեց ազգին մշակոյթը։
Բագրատունեաց Հայաստանը եւ Անի քաղաքը
Երկու դարու օտար տիրապետութենէ ետք Բագրատունի արքաները վերականգնեցին հայկական պետականութիւնը եւ Անին դարձուցին միջնադարեան աշխարհի մեծ քաղաքներէն մէկը։