Յովհաննէս Թումանեան

Վաղ տարիներ Լոռիի մէջ

Յովհաննէս Թումանեան ծնաւ 1869-ի Փետրուար 19-ին Դսեղ գիւղը։ Գիւղը կը գտնուի հիւսիսային Հայաստանի լեռնային Լոռի գաւառին մէջ, որ այն ատեն Ռուսական կայսրութեան մաս կը կազմէր։ Հայրը՝ Տէր Թադէոս, գիւղին քահանան էր, եւ անոնց տունը տեղական կեանքին կեդրոնն էր։ Տղան մեծցաւ հովիւներու, հողագործներու, հարսանեկան երգիչներու եւ հեքիաթասացներու մէջ։ Հոն լսած խօսքը, երգերն ու աւանդութիւնները յետոյ դարձան այն հումքը, որմէ ան հիւսեց գրեթէ իր ամբողջ գործը։

Նախ յաճախեց Դսեղի գիւղական դպրոցը, տասը տարեկանէն՝ Ջալալօղլիի դպրոցը, իսկ 1883-էն՝ Թիֆլիսի Ներսիսեան դպրոցը, որ Կովկասի հայ մշակոյթին մեծ կեդրոնն էր։ Ընտանիքը դրամի նեղութիւն ունէր, եւ ան պաշտօնական բարձրագոյն ուսում բնաւ չստացաւ. 1887-ին, առանց աւարտելու, ձգեց դպրոցը եւ գրագրի պաշտօն ստանձնեց։ Վկայականի պակասը լրացուց լայն ընթերցումով, եւ պատանեկութեան վերջին տարիներուն արդէն ոտանաւորներ կը հրատարակէր հայկական պարբերականներու մէջ։

Թիֆլիսը զինք կազմաւորեց նոյնքան, որքան Լոռին։ Քաղաքին մէջ ան ծանօթացաւ խմբագիրներու, ուսուցիչներու, նկարիչներու եւ երգահաններու, եւ սորվեցաւ իր գիւղական մանկութեան նայիլ հեռուէն՝ իբրեւ պահպանելու արժանի նիւթ։ Այս կրկնակ հայեացքը՝ ներսէն եկողին ջերմութիւնը եւ գրողին սուր աչքը միասին, դարձաւ իր գործին գլխաւոր յատկանիշներէն մէկը։

Գրական ասպարէզ

Առաջին բանաստեղծական ժողովածուները լոյս տեսան 1890-ին եւ 1892-ին, եւ ընթերցողները գնահատեցին անոնց ուղղակիութիւնը։ Ժամանակակիցներէն շատեր կը գրէին ճոխ ու շեշտուած գրական ոճով, մինչ Թումանեան կը գրէր պարզ, խօսակցական հայերէնով՝ մօտ այն լեզուին, որով մարդիկ իրապէս կը խօսէին։ Քննադատները շուտով ընդունեցին, որ այս պարզութիւնը սահմանափակութիւն չէ, այլ գիտակից գեղարուեստական ընտրութիւն, եւ երիտասարդ գրողներ սկսան զայն ընդօրինակել։

Թիֆլիսի մէջ ան դարձաւ Վերնատուն կոչուած գրական շրջանակին կեդրոնը։ Շրջանակը 1899-էն սկսեալ կը հաւաքուէր իր բնակարանին ձեղնայարկը։ Աւետիք Իսահակեան, Լեւոն Շանթ, Դերենիկ Դեմիրճեան, Նիկոլ Աղբալեան եւ ուրիշներ հոն կու գային՝ նոր գործեր բարձրաձայն կարդալու եւ գրականութեան շուրջ վիճելու։ Այն ատեն միասնական ազգային մայրաքաղաք չկար, եւ այս հաւաքները հայ գրականութեան տուին հանդիպման վայր մը։

Թումանեան նաեւ խմբագիր, թարգմանիչ եւ հանրային դասախօս էր։ Ան հայերէնի թարգմանեց Փուշկին, Լերմոնտով, Պայրըն եւ Կէօթէ։ Պատրաստեց նաեւ Սասնայ ծռեր բանաւոր դիւցազնավէպին Դաւիթի ճիւղին գրական վերապատումը։ Անոր շնորհիւ հին պատմութիւնը հասաւ ոչ միայն բանագէտներուն, այլ նաեւ դպրոցականներուն եւ լայն ընթերցողին։

Գլխաւոր երկեր

Իր ամէնէն ծանօթ պատմողական քերթուածը Անուշն է։ Ան գրուած է 1890-ին, առաջին անգամ տպուած՝ 1892-ին, եւ լրջօրէն վերամշակուած՝ 1901-ին ու 1902-ին։ Քերթուածը կը պատմէ գիւղացի աղջկան մը եւ անոր սիրած Սարոյին մասին, որոնց սէրը կը կործանի պատուոյ խիստ օրէնքին եւ եղբօր մը վրէժխնդրութեան պատճառով։ Հոն քնարական գեղեցկութիւնը կը միանայ յստակ ընկերային քննադատութեան. բանաստեղծը կը դատապարտէ այն սովորութիւնները, որոնք կը ջախջախեն անհատին կեանքը։ 1912-ին երգահան Արմէն Տիգրանեան զայն վերածեց օփերայի։ Ասիկա առաջին օփերան էր, որուն եղանակները ուղղակի հայ ժողովրդական երգին վրայ կառուցուած էին։

Թմկաբերդի առումը, հրատարակուած 1902-ին, պատմական բալլադ մըն է դաւաճանութեան եւ խղճի մասին, որ կը հիւսուի պաշարուած բերդի մը շուրջ։ Գիքոր, գրուած 1895-ին, կարճ արձակ պատմուածք մըն է։ Ան կը պատմէ գիւղացի տղու մը մասին, որ քաղաք կը ղրկուի՝ ծառայութեան, եւ հոն առանձնութիւնն ու անտեսումը զինք կը կործանեն։ Պատմուածքը մինչեւ այսօր դպրոցներուն մէջ հայ արձակին ամէնէն շատ կարդացուած էջերէն է։

Ասոնց կողքին ան գրեց տասնեակներով հեքիաթներ եւ առակներ, որոնց շարքին՝ Կաթիլ մը մեղր, Շունն ու կատուն, Կիկոսի մահն եւ Տէրն ու ծառան։ Անոնք գրուած են մանուկներու համար, բայց ունին չափահասին ուղղուած հեգնանքի շերտ մը։ Այսօր ալ հայ մանուկին առաջին գրական ընթերցումներէն են։

• Անուշ, պատմողական քերթուած, գրուած 1890-ին, տպուած 1892-ին, վերամշակուած 1901–1902-ին
• Թմկաբերդի առումը, պատմական բալլադ, 1902
• Գիքոր, պատմուածք, 1895
• Կաթիլ մը մեղր եւ այլ հեքիաթներ ու առակներ
• Սասնայ ծռեր դիւցազնավէպին գրական վերապատումը

Նիւթեր եւ ոճ

Թումանեան գրեց հասարակ մարդոց մասին, որոնք մնացած էին հին սովորութիւններու եւ փոխուող ժամանակներու միջեւ։ Գիւղական պատիւը, աղքատութիւնը, հողին կանչը, վրէժին գինը եւ մանուկներու անմեղութիւնը կրկին ու կրկին կը վերադառնան իր գործին մէջ։ Ան հազուադէպ կը քարոզէր։ Կը ձգէր, որ դէպքը ինք խօսի, եւ կը վստահէր, որ ընթերցողը ինք պիտի հանէ բարոյական եզրակացութիւնը։ Ասիկա պատճառներէն մէկն է, որ իր պատմութիւնները այնքան լաւ կը դիմանան թարգմանութեան։

Իր լեզուն աչքի կը զարնէ իր յստակութեամբ։ Ան կը գործածէր կարճ տողեր, ծանօթ բառեր եւ ժողովրդական երգի յանգեր, ու բանաւոր պատմութեան կաղապարները լուրջ կ՚առնէր իբրեւ արուեստ։ Ասիկա իր գործը մատչելի դարձուց՝ առանց զայն մակերեսային դարձնելու։ Ուսումնասիրողները յաճախ ցոյց կու տան, որ պարզութեան տակ խնամքով կառուցուած հիւսուածք կայ. կրկնուող պատկերներն ու շարժանիւթերը երկար քերթուածները իրարու կը կապեն։

Ան նաեւ լայնախոհ մարդասէր մըն էր։ Ուշադրութեամբ կը կարդար ռուս եւ եւրոպական գրականութիւն, նամակներուն մէջ կ՚անդրադառնար աշխարհի դէպքերուն եւ կը պնդէր, որ հայ գրականութիւնը մեկուսի չմնայ ու մաս կազմէ համամարդկային խօսակցութեան։ Այս լայն հայեացքը օգնեց, որ իր համբաւը հայ ընթերցողէն շատ անդին տարածուի։

Վերջին տարիներ եւ հանրային ծառայութիւն

Քսաներորդ դարու սկիզբը Կովկասին խռովութիւն բերաւ։ 1905-ի եւ 1906-ի հայ-թաթարական բախումներուն Թումանեան անձամբ միջամտեց. գիւղերը շրջեցաւ՝ թշնամութիւնը մեղմելու համար։ Իր հանրային ներկայութիւնը զինք թիրախ դարձուց։ Ցարական իշխանութիւնները զինք երկու անգամ բանտարկեցին՝ 1908-ին եւ 1911-ին, քաղաքական գործունէութեան կասկածով։ Երկու անգամն ալ ազատ արձակուեցաւ՝ առանց դատապարտուելու։

1915-ի ջարդերուն ու տեղահանութիւններուն ընթացքին եւ անոնցմէ ետք ան իր ուժերուն մեծ մասը նուիրեց նպաստի գործին։ Ան կը գլխաւորէր Կովկասի Հայ Գրողներու Միութիւնը, ապա՝ գաղթականներու օժանդակութեան մեծ յանձնախումբ մը, եւ տասնեակ հազարաւոր վերապրողներու համար ապաստան, սնունդ ու որբախնամ գործ կազմակերպեց։ Այս աշխատանքը անկէ խլեց տարիներ, որոնք այլապէս գրելու պիտի տրամադրէր։

1920-ականներու սկիզբը առողջութիւնը վատթարացաւ։ Քաղցկեղի բուժման համար մեկնեցաւ Մոսկուա եւ հոն մահացաւ 1923-ի Մարտ 23-ին, յիսունչորս տարեկանին։ Զինք թաղեցին Թիֆլիս, Խոջիվանքի հայկական պանթէոնին մէջ, եւ սգացին իբրեւ ազգային դէմք՝ ոչ միայն իբրեւ գրող։

Ժառանգութիւն

Հայաստանի մէջ Թումանեանը բոլորը կը ճանչնան իբրեւ Ամենայն Հայոց Բանաստեղծ։ Այս տիտղոսով կը գնահատեն թէ՛ իր գրականութիւնը, թէ՛ իր բարոյական հեղինակութիւնը։ Դսեղի իր տունը եւ Թիֆլիսի բնակարանը այսօր թանգարաններ են, իսկ Երեւանի Թումանեանի թանգարանը կը պահէ իր ձեռագիրներն ու գրադարանը։

Իր գործը դպրոցական ծրագիրին մնայուն մասն է։ Սերունդներ կարդալ սորվեցան իր հեքիաթներով, գրականութեան դասին ուսումնասիրեցին Անուշը եւ դիտեցին օփերան կամ անոր ֆիլմային մշակումները։ Երգահաններ, նկարազարդողներ եւ շարժանկարիչներ միշտ վերադարձած են իր պատմութիւններուն։ Այսպէս իր կերպարները կ՚ապրին հայ մշակոյթին մէջ՝ տպագիր էջէն շատ անդին։