Սասնայ ծռեր

Պատմական խորապատկեր

Դիւցազնավէպը ձեւաւորուեցաւ Հայաստանի արաբական նուաճումին յաջորդող դարերուն։ Ուսումնասիրողները ընդհանրապէս անոր պատմական կորիզը կը տեսնեն այն դիմադրութեան մէջ, որ Սասունի լեռնային գաւառը ութերորդէն տասներորդ դարերուն ցոյց տուաւ արաբական հարկապահանջութեան։ Ժամանակի ընթացքին պատմողները անոր մէջ ներառեցին աւելի հին նիւթ, նոյնիսկ նախաքրիստոնէական առասպել, ինչպէս նաեւ աւելի ուշ շերտեր, ուր կ՚արտացոլան բիւզանդացիներու, սելճուքներու եւ ուրիշներու հետ հանդիպումները։

Սասունը Հայկական լեռնաշխարհի խորդուբորդ երկրամաս մըն էր, որուն աշխարհագրութիւնը նպաստաւոր էր տեղական ինքնավարութեան։ Անոր բնակիչները վաղուց համբաւ ունէին օտար իշխանութիւն չընդունելու։ Դիւցազնավէպը կը փառաբանէ ճիշդ այս համբաւը եւ լեռնականին յամառ անկախութիւնը կը վերածէ դիւցազնական տիպարի։

Դարեր շարունակ վէպը գոյութիւն ունեցաւ միայն բերանացի կատարումով։ Գիւղի պատմողները, յաճախ անգրագէտ մարդիկ, հաւաքոյթներու ատեն կ՚ասմունքէին կամ կիսերգով կը պատմէին դրուագները՝ զանոնք յարմարցնելով իրենց ունկնդիրներուն։ 1873-ին գիտնական եւ եպիսկոպոս Գարեգին Սրուանձտեանց ամբողջական տարբերակ մը գրի առաւ Մշոյ շրջանէն Կրպօ անունով գիւղացիէ մը։ Այսպէս ան փրկեց աւանդութիւնը ճիշդ այն ատեն, երբ ան սկսած էր մարիլ։

Պատմութեան ամփոփումը

Դիւցազնավէպը սովորաբար կը բաժնուի չորս ճիւղի։ Առաջինին մէջ հայ իշխանադուստր Ծովինարը սուրբ աղբիւրէ մը կը խմէ եւ կը յղանայ Սանասար ու Բաղդասար երկուորեակները՝ նախքան Պաղտատի խալիֆին մօտ տարուիլը։ Անոնց գերմարդկային ուժը ասկէ կու գայ։ Եղբայրները կը հիմնեն Սասունի բերդը, եւ այդպէս կը սկսի դիւցազուններու տոհմը։

Երկրորդ ճիւղին կեդրոնը Սանասարի որդին՝ Մեծն Մհերն է։ Ան մերկ ձեռքերով առիւծ մը կը սպաննէ եւ կը ստանայ Առիւծաձեւ Մհեր անունը։ Մհեր կը պաշտպանէ Սասունն ու անոր ժողովուրդը, բայց կը խճճուի Եգիպտոսի տիրակալին հետ պատմութեան մը մէջ, որ կ՚աւարտի իր մահով եւ հայրենիքը անպաշտպան կը ձգէ։

Երրորդ եւ ամէնէն հռչակաւոր ճիւղը Մհերի որդիին՝ Դաւիթինն է։ Իր ծագումէն անտեղեակ մեծցած Դաւիթ կը դառնայ հսկայասիրտ ու բռնկուն դիւցազուն մը։ Ան կը վերաշինէ հօրը վանքը, կը մերժէ հարկ վճարել արշաւող Մսրայ Մելիքին եւ մենամարտի մէջ կը յաղթէ անոր։ Մսրայ Մելիքը, ինչպէս Սասունը սկիզբը չէր գիտեր, Դաւիթի իսկ խորթ եղբայրն է։ Աւելի ուշ Դաւիթ կը սպաննուի թունաւոր նետով մը, զոր կ՚արձակէ իր իսկ աղջիկը՝ Խլաթի Սուլթանուհիին դրդումով։ Չորրորդ ճիւղը կը հետեւի Դաւիթի որդիին՝ Փոքր Մհերին։ Ան աշխարհը չափազանց ապականած կը գտնէ իր ուժին համար եւ վերջապէս կը փակուի Ագռաւու քարին մէջ։ Դուրս պիտի գայ միայն այն ատեն, երբ երկիրը բաւական արդար ըլլայ զինք կրելու։

Գլխաւոր կերպարներ

Չորս ճիւղերը իրարու կը կապէ մէկ ընտանիքի տոհմը։ Իւրաքանչիւր սերունդ կը մարմնաւորէ դիւցազնութեան տարբեր երես մը՝ հիմնել, պահպանել, ազատագրել եւ սպասել։ Դիւցազնավէպին կիները անսովոր ուժեղ դէմքեր են եւ յաճախ իրենք կը շարժեն դէպքերը։

Մարդոց կողքին կան նաեւ Դաւիթի ձին՝ Քուռկիկ Ջալալին, խօսող ու թռչող նժոյգ մը, որ սերունդէ սերունդ կը ժառանգուի, եւ Թուր Կայծակին։ Երկուքն ալ գրեթէ ինքնուրոյն կերպարներու պէս կը գործեն։

• Սանասար եւ Բաղդասար. Սասունի երկուորեակ հիմնադիրները, որոնք հրաշքով ծնած են եւ կախարդական աղբիւրէն ուժ առած։
• Մեծն Մհեր. երկրորդ սերունդի դիւցազունը, որ առիւծ կը սպաննէ, կը պաշտպանէ Սասունը եւ կը մեռնի օտարի հետ խճճուածութեան մը պատճառով։
• Սասունցի Դաւիթ. կեդրոնական դիւցազունը՝ առատաձեռն, բռնկուն ու ուղղամիտ։ Ան Մսրայ Մելիքին յաղթելով Սասունը կ՚ազատէ հարկէն։
• Խանդութ. Կապուտկողի ազնուազարմ տիկինը (կարգ մը տարբերակներու մէջ՝ Թաւրիզի), որ կ՚որոշէ Դաւիթը իրեն նուաճել եւ կը դառնայ անոր կինը։
• Փոքր Մհեր. Դաւիթի որդին, որ չափազանց ուժեղ է ապականած աշխարհի մը համար։ Ան փակուած է Ագռաւու քարին մէջ, մինչեւ որ արդարութիւնը վերադառնայ։
• Մսրայ Մելիք. Մսրի տիրակալը, որ Սասունէն հարկ կը պահանջէ եւ մենամարտի մէջ կը պարտուի Դաւիթէն։

Նիւթեր եւ գլխաւոր գաղափարներ

Գլխաւոր նիւթը անարդար պահանջներուն դէմ դիմադրութիւնն է։ Սասունի դիւցազունները նուաճողներ չեն. անոնք կը կռուին, երբ հարկահաւաքները կու գան, երբ թշնամին իրենց հողը կը մտնէ կամ երբ տկարը կը չարչարուի։ Դաւիթ կրկին ու կրկին կը զգուշացնէ հակառակորդը նախքան հարուածելը եւ կը մերժէ անպատրաստ ախոյեանի վրայ յարձակիլ։ Ազնիւ կռիւի այս սկզբունքը կը ներկայացուի իբրեւ ճշմարիտ դիւցազունին նշանը։

Երկրորդ նիւթը ուժի եւ իմաստութեան միջեւ լարումն է։ Տոհմին բոլոր դիւցազունները անչափ հզօր են, բայց իւրաքանչիւրը կը կործանի կամ վտանգի կ՚ենթարկուի իր բռնկուն բնաւորութեան պատճառով։ Մեծն Մհեր կը թակարդուի օտար դաշինքի մը մէջ, Դաւիթ անփոյթ է երդումներուն հանդէպ, իսկ Փոքր Մհեր բնաւ չի գտներ, թէ ինչի՛ գործածէ իր ուժը։ Դիւցազնավէպը կը հիանայ քաջութեամբ, բայց ցոյց կու տայ, որ միայն քաջութիւնը բաւարար չէ։

Չորրորդ ճիւղին աւարտը կը բերէ յետաձգուած արդարութեան նիւթը։ Փոքր Մհեր կը մտնէ ժայռին մէջ, որովհետեւ երկիրը զինք չի կրնար կրել։ Ան պիտի վերադառնայ միայն այն ատեն, երբ ցորենը մասուրի չափ մեծնայ, իսկ գարին՝ ընկոյզի չափ, այսինքն՝ երբ աշխարհը արդար դառնայ։ Լերան ներսը սպասող դիւցազունին այս պատկերը դարձած է հայ մշակոյթին ամէնէն զօրաւոր խորհրդանիշներէն մէկը։

Լեզու եւ ոճ

Դիւցազնավէպը յօրինուեցաւ եւ փոխանցուեցաւ բերնէ բերան, եւ ասիկա կ՚երեւի անոր ոճին մէջ։ Տողերը կշռութաւոր են եւ յաճախ աւելի կ՚երգուին, քան կ՚արտասանուին։ Բանաձեւերն ու կայուն արտայայտութիւնները կը կրկնուին, որպէսզի պատմողը դիւրաւ յիշէ, իսկ դրուագները կառուցուած են ծանօթ կաղապարով մը, որուն ունկնդիրը կրնայ հետեւիլ ամբողջ երկար երեկոյ մը։ Տարբեր պատմողներ տարբեր տարբերակներ ստեղծեցին, եւ մինչեւ այսօր արձանագրուած է շուրջ հարիւր վաթսուն տարբերակ, որոնցմէ շուրջ յիսունը հրատարակուած է։

Լեզուն բարբառային է ու վառ՝ լեցուն գիւղական հիւմորով, պարծենկոտ մրցումներով, հայհոյանքներով եւ զաւեշտական չափազանցութիւններով։ Դիւցազունները հանդիսաւոր չեն։ Մանաւանդ Դաւիթ յաճախ զուարճալի է, անհոգ ու մանկան պէս պարզ, եւ ատոր համար ալ անոր բարոյական լրջութեան պահերը աւելի ազդու կ՚ըլլան։

1939-ին հայ գիտնականներու խումբ մը հաւաքուած տարբերակները միացուց մէկ ընթեռնելի միասնական գրական բնագրի մէջ՝ դիւցազնավէպին տօնուած հազարամեակին առթիւ։ Այսօրուան ընթերցողներուն մեծամասնութիւնը, աշակերտներն ալ ներառեալ, կը ճանչնայ այս համախմբուած բնագիրը, իսկ ուսումնասիրողները կ՚աշխատին առանձին արձանագրուած տարբերակներով։

Ժառանգութիւն եւ մշակումներ

1873-ին գրի առնուելէն ի վեր դիւցազնավէպը դարձած է հայ ժողովրդական մշակոյթին գլխաւոր յենակէտը։ Յովհաննէս Թումանեան 1902-ին Դաւիթի ճիւղը վերապատմեց երկար քերթուածով մը, իսկ Եղիշէ Չարենց, Աւետիք Իսահակեան եւ շատ ուրիշներ ստեղծեցին իրենց սեփական մշակումները, եւ նիւթը հասաւ ընթերցողներու նոր սերունդներու։

Երուանդ Քոչարի ձիաւոր Սասունցի Դաւիթը, որուն բացումը եղաւ 1959-ին Երեւանի կայարանին դիմաց, Հայաստանի ամէնէն ծանօթ յուշարձաններէն է։ Դիւցազնավէպը ներշնչած է նաեւ օփերաներ, ժապաւէններ, շարժանկարներ, գեղանկարներ եւ դպրոցական հանդէսներ։ 2012-ին ան արձանագրուեցաւ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի ոչ նիւթական մշակութային ժառանգութեան ցանկին վրայ։

Զայն յաճախ կը բաղդատեն Իլիականին, Ռոլանդի երգին եւ Շահնամէին հետ։ Աշակերտին համար ան դիւրին մուտք մըն է դէպի միջնադարեան հայ պատմութիւնը, բանաւոր աւանդութիւնը եւ այն ձեւը, որով համայնք մը յիշողութիւնը կը վերածէ պատմութեան։