Ուրարտու՝ Վանի թագաւորութիւնը

Ուրարտու, Բիայնիլի, Վան, Արարատ՝ մէկ պետութեան չորս անուն

Այս պետութիւնը գիտական ու դասագրքային գրականութեան մէջ կը հանդիպի քանի մը անունով, եւ ասիկա յաճախ շփոթ կը ստեղծէ։ Բոլոր անունները նոյն պետութեան կը վերաբերին. տարբերութիւնը այն է, թէ ո՛վ տուած է անունը եւ ե՛րբ։ «Ուրարտու» ձեւը ասորեստանեան է։ Այսպէս կը կոչէին դրացի կայսրութեան դպիրները այն երկիրը, որուն հետ երկու դար պատերազմեցան։ Ասորեստանեան տարեգրութիւնները այս տարածաշրջանի ամէնէն վաղ գրաւոր յիշատակութիւններէն են, ուստի եւրոպական գիտութեան մէջ ալ անցած է ճիշդ այս անունը։

Ուրարտական արքաները իրենց արձանագրութիւններուն մէջ իրենց երկիրը կը կոչէին Բիայնիլի՝ Վանայ լիճին շրջակայ երկիրը։ Լեզուական երկար փոփոխութիւններու ընդմէջէն այս բառը կը կապուի «Վան» տեղանունին, եւ այս իսկական ինքնանուանումէն կու գայ հայ պատմագրութեան «Վանի թագաւորութիւն» ձեւը, որով հայերէն ուսումնական գրականութիւնը սովորաբար կը կոչէ այս պետութիւնը։ Ասորեստանեան աղբիւրները նոյն շրջանի հողերուն համար գործածած են նաեւ «Նայիրի» անունը, եւ ուրարտական արքաները զայն ընդունած են իրենց տիտղոսներուն մէջ. Սարդուրի Ա.-ի արձանագրութիւնը զինք կը կոչէ Նայիրի երկրի արքայ։

Չորրորդ անունը կու գայ Աստուածաշունչէն։ Գիտնականները եբրայական բնագրի «Արարատ» ձեւը կը նկատեն նոյն «Ուրարտու» անունը՝ գրուած եբրայական բաղաձայնային գիրով։ Այս ձեւէն ալ յառաջացած է «Արարատեան թագաւորութիւն» անունը, որ հայերէնի մէջ կը գործածուի «Վանի թագաւորութեան» կողքին։ Պէտք է նկատի ունենալ, որ ասիկա պետութեան անուն է, ոչ թէ Արարատ լերան. երկուքին կապը անուանական է, եւ ուրարտական արձանագրութիւնները այդ լեռը այս անունով չեն կոչեր։

Սակայն այս անունները ոչինչ կ՚ըսեն ուրարտացիներու լեզուական պատկանելիութեան մասին։ Ուրարտերէնը ազգակից է հուռիերէնին եւ հնդեւրոպական ընտանիքին չի պատկանիր, ուրեմն հայերէնի նախորդը չէ։ Հայ պատմագրութիւնը «Վանի թագաւորութիւն» կամ «Արարատեան թագաւորութիւն» ձեւերը կը գործածէ աշխարհագրութեան եւ յետագայ պատմական շարունակականութեան պատճառով, ոչ թէ լեզուական ծագումի։ Այս երկուքը շփոթելը այս նիւթին մասին ամէնէն տարածուած սխալն է։

Երկիրը եւ իր ժողովուրդը

Ուրարտուի սիրտը Վանայ լիճը շրջապատող հրաբխային բարձրաւանդակն էր՝ այսօրուան արեւելեան Թուրքիոյ մէջ, իսկ իր ամէնէն լայն տարածումին ատեն թագաւորութիւնը կը տիրէր Սեւանայ եւ Ուրմիոյ լիճերուն ուղղութեամբ ձգուող հողերուն։ Բարձր ու դժուարանցանելի երկիր մըն է ասիկա՝ լեռնաշղթաներով կտրտուած եւ կարճ ու սրընթաց գետերով սնուած։ Ձմեռները երկար են, ձիւնը ամիսներով կը գոցէ լեռնանցքները, իսկ ամրան արեւը կ՚այրէ հովիտներուն յատակը։ Հոս գոյատեւել ուզող ամէն պետութիւն պէտք էր տիրապետէր երկու բանի՝ ջուր ամբարելուն եւ նեղ լեռնային ճամբաները պաշտպանելուն։

Ուրարտացիները կը խօսէին հուռիերէնի ազգակից լեզու մը, որ կապ չունի հնդեւրոպական ընտանիքին հետ, եւ զայն կը գրէին Ասորեստանէն փոխ առնուած սեպագիրով։ Պահպանուած են անոնց արքայական հարիւրաւոր արձանագրութիւնները ժայռերու, տաճարներու պատերու եւ քարաբլոկներու վրայ. անոնք կը պատմեն շինարարական գործերու, արշաւանքներու եւ աստուածներուն մատուցուած ընծաներու մասին։ Այս արձանագրութիւնները կաղապարային են, ուստի պատմաբանները զանոնք զգուշութեամբ կը կարդան եւ կը բաղդատեն Ուրարտուի մրցակիցներուն գրած ասորեստանեան տարեգրութիւններուն հետ, որոնք նոյն դէպքերը կը նկարագրեն հակառակ կողմէն։

Թագաւորութեան բնակչութիւնը հաւանաբար սկիզբէն խառն էր։ Ուրարտական տիրակալները կը կառավարէին հովիտներու խճանկար մը՝ իրենց տեղական իշխաններով, լեզուներով ու աւանդութիւններով, եւ արքայական բնագիրները յաճախ անուն առ անուն կը թուեն նուաճուած գաւառները։ Այսօր գիտնականներուն մեծ մասը կը կարծէ, որ վաղ հայերէնով խօսողները կ՚ապրէին այս աշխարհին մէջ կամ անոր մօտ, եւ որ ուրարտական պետութեան փլուզումը օգնեց, որ հայախօս բնակչութիւնը այս լեռնաշխարհին մէջ գերիշխող դառնայ։

Արքաներ, բերդեր եւ ընդարձակում

Միացեալ թագաւորութեան աւանդական հիմնադիրը Արամէն է, որ ասորեստանեան աղբիւրներուն մէջ կը յիշուի Ք.Ա. մօտ 860-ին։ Յաջորդ լաւ վկայուած արքան՝ Սարդուրի Ա., մայրաքաղաքը հաստատեց Վանայ ժայռին վրայ՝ Տուշպայի մէջ, ուր իր արձանագրութիւնը հպարտօրէն զինք կը կոչէ տիեզերքի արքայ եւ Նայիրի երկրի արքայ։ Յետագայ տիրակալները, մանաւանդ Մենուան, Արգիշտի Ա. եւ Սարդուրի Բ., ուրարտական իշխանութիւնը տարածեցին հիւսիս՝ Արարատեան դաշտը, եւ արեւելք՝ Ուրմիոյ լիճէն անդին։ Այսպէս պաշտպանական միութիւնը դարձաւ կայսրութիւն մը, որ կրնար Ասորեստանի հետ մրցիլ տարածաշրջանի առեւտրական ճամբաներուն տիրելու համար։

Ուրարտուի հզօրութիւնը կը կռթնէր բերդերուն վրայ։ Արքայական ճարտարագէտները կ՚ընտրէին զառիթափ ժայռաբլուրներ, ժայռին մէջ դարաւանդներ կը փորէին եւ կը կանգնեցնէին քարէ վիթխարի հիմքեր, որոնց վրայ կը բարձրանային հում աղիւսէ պատեր։ Այս միջնաբերդերուն ներսը կային տաճարներ, զօրանոցներ եւ հսկայ մթերանոցներ՝ հացահատիկի, գինիի ու իւղի կարասներու շարքերով։ Էրեբունին, որ Արգիշտի Ա. հիմնեց Ք.Ա. 782-ին այսօրուան Երեւանի վերեւ, եւ Կարմիր բլուրի Թէյշեբաինին ամէնէն լաւ պեղուած օրինակներէն են։ Անոնց մթերանոցներուն տարողութիւնը ցոյց կու տայ, թէ պետութիւնը որքա՛ն խնամքով կը հաւաքէր ու կը վերաբաշխէր բերքը։

Երկու դարու ընթացքին պատերազմն ու դիւանագիտութիւնը իրարու կը յաջորդէին։ Ք.Ա. 714-ին Ուրարտուն ծանր պարտութիւն կրեց, երբ ասորեստանեան Սարգոն Բ. արքան արշաւեց տարածաշրջան, աւերեց Մուսասիրի սրբավայրը եւ տարաւ անոր գանձերը։ Սակայն թագաւորութիւնը ոտքի ելաւ եւ շինարարութիւնը շարունակեց. բերդեր կը կառուցուէին մինչեւ իր գոյութեան վերջին տասնամեակները։

• Արամէ՝ ասորեստանեան աղբիւրներու մէջ անունով յիշուած առաջին ուրարտական արքան, Ք.Ա. մօտ 860
• Սարդուրի Ա.՝ Վանայ ժայռին վրայ Տուշպա մայրաքաղաքին հիմնադիրը
• Մենուա՝ մեծ ջրանցքին կառուցողը, որ մինչեւ այսօր ջուր կը հասցնէ Վանի մօտերը
• Արգիշտի Ա.՝ Էրեբունիի հիմնադիրը Ք.Ա. 782-ին
• Ռուսա Բ.՝ Թէյշեբաինիի եւ ուշ շրջանի այլ բերդերու կառուցողը

Ջուր, երկրագործութիւն եւ մետաղագործութիւն

Այսօրուան ճարտարագէտները ամէնէն շատ կը տպաւորուին ուրարտական ջրաշինութենէն։ Մենուա արքային օրով կառուցուած ջրանցքը աւելի քան յիսուն քիլոմեթր երկարութիւն ունի եւ լեռնային աղբիւրներէն քաղցրահամ ջուր կը հասցնէ Վանի շրջակայ դաշտերուն. անոր որոշ հատուածները մինչեւ այսօր կը գործեն։ Ուրարտացի շինարարները ջրամբարներ ալ կը ստեղծէին՝ լեռնային հովիտները պատուարներով գոցելով, եւ այդ արհեստական լիճերէն քանի մը հատը տակաւին կը գործածուի։ Այս գործերը չոր բարձրաւանդակը վերածեցին քաղաքներ կերակրելու ընդունակ հողի։ Անոնք կը պահանջէին թէ՛ չափագրութեան հմտութիւն, թէ՛ բազմաթիւ բանուորներ կազմակերպելու կարողութիւն։

Ոռոգումին հետ եկան պտղատու պարտէզներն ու այգիները։ Պեղուած բերդերու մթերանոցներուն մէջ գտնուած են տարողութեան նշաններով դրոշմուած կաւէ հսկայ կարասներու շարքեր, ինչպէս նաեւ ածխացած հացահատիկ, խաղողի կուտեր, գինիի ու քնջութի իւղի հետքեր։ Տնտեսութեան հիմքն էին խոշոր եղջերաւոր անասունները, ոչխարներն ու ձիերը, եւ ուրարտական ձիերը գնահատուած էին ամբողջ Մերձաւոր Արեւելքի մէջ։ Պետութիւնը մանրակրկիտ հաշիւ կը պահէր. կարասներու միօրինակ նշանները վաղ վկայութիւն են պաշտօնէական դրութեան մը, որ կը չափէր ու կը հարկէր երկրագործական աւելցուկը։

Ուրարտական մետաղագործներու գործերն ալ նոյնքան հիացում կը պատճառէին։ Ցլագլուխ բռնակներով պրոնզէ կաթսաներ, զարդարուն սաղաւարտներ, վահաններ, կապարճներ եւ նուրբ գօտեզարդեր գտնուած են Հայկական լեռնաշխարհէն մինչեւ յունական ու էտրուսկեան բնակավայրեր. ասիկա ցոյց կու տայ, որ ուրարտական արհեստանոցները կը սպասարկէին արտահանման լայն շուկայ մը։ Այս իրերէն շատերուն վրայ արքայական արձանագրութիւններ կան, ուրեմն նոյնիսկ շքեղութեան առարկաները կը ծառայէին արքային իշխանութիւնը հռչակելու։

Աստուածներ եւ սրբավայրեր

Ուրարտական դիցարանը ծանօթ է գլխաւորաբար երկար արձանագրութենէ մը, որ փորագրուած է Վանի մօտ Մհերի դրան ժայռախորշերուն մէջ։ Ան կը թուէ տասնեակներով աստուածներ եւ իւրաքանչիւրին հասնելիք ընծաներուն ճշգրիտ չափը։ Ցանկին գլուխը Խալդին է՝ պատերազմի եւ թագաւորութեան գերագոյն աստուածը. անոր կը յաջորդեն Թէյշեբան՝ ամպրոպի աստուածը, եւ Շիւինին՝ արեւու աստուածը։ Արքաները իրենց յաղթանակները կը ներկայացնէին իբրեւ Խալդիի գործեր, եւ արշաւանքները յաճախ կը սկսէին անոր սրբավայրերէն։

Ուրարտական տաճարները հաստապատ, ամփոփ քառակուսի աշտարակներ էին, որոնք կը բարձրանային բերդերու բակերուն մէջ։ Անոնց շուրջ հնագէտները գտած են զոհասեղաններ, զոհաբերութեան աւանդներ եւ անասուններու ընծայաբերումը արձանագրող կոթողներ։ Այս տաճարներէն ամէնէն ծանօթը Մուսասիրի սրբավայրն էր, որ ասորեստանեան որմնաքանդակի մը վրայ պատկերուած է սիւնազարդ սրահով եւ եռանկիւն ճակտոնով։ Ք.Ա. 714-ին Սարգոն Բ.-ի կողմէ անոր գրաւումը ծանր կրօնական եւ քաղաքական հարուած մըն էր Ուրարտուի համար։

Թաղումի սովորութիւնները տարբեր էին։ Ազնուականներու աճիւնները կը դրուէին ժայռափոր դամբարաններու մէջ՝ ոսկերչական իրերու, զէնքերու ու անօթներու հետ, իսկ քանի մը բերդի մօտ գտնուող գերեզմանատուներէն յայտնաբերուած են դիակիզումի կարասներ։ Տաճարային արձանագրութիւններուն հետ միասին այս գերեզմանները կ՚ակնարկեն, թէ կրօնքին կեդրոնը համայնքին պաշտպանութիւնն էր հզօր աստուածային հովանաւորներու կողմէ, եւ ոչ թէ անձնական հանդերձեալ կեանքի մշակուած պատկերացումները։

Թագաւորութեան անկումը

Ուրարտուն դադրեցաւ գոյութիւն ունենալէ Ք.Ա. վեցերորդ դարու սկիզբը, եւ ասիկա անոր պատմութեան ամէնէն քիչ փաստագրուած հատուածն է։ Ո՛չ մէկ ուրարտական արձանագրութիւն կը նկարագրէ պետութեան վերջը. արքայական բնագիրները կ՚ընդհատուին, իսկ այս տարածքը յիշող յաջորդ գրաւոր վկայութիւնը արդէն պարսկական է եւ գաւառը կը կոչէ Արմինա։ Ուրեմն անկումին մասին ամէն ինչ կը վերականգնուի անուղղակի ճամբով՝ հնագիտութեան եւ դրացիներու պատմութեան միջոցով։

Դժուարութիւնը կը մեծնայ, որովհետեւ նոյն ժամանակ կը լռէ նաեւ այն աղբիւրը, որ Ուրարտուն դուրսէն կը դիտէր։ Ասորեստանը՝ Ուրարտուի գլխաւոր մրցակիցը եւ անոր մասին ամէնէն հարուստ արտաքին վկայութեան հեղինակը, ինք փլուզուեցաւ Ք.Ա. 612-ին։ Այսինքն՝ ճիշդ այն ատեն, երբ Ուրարտուն կը մօտենար իր վախճանին, կ՚ընդհատուին նաեւ անոր մասին կանոնաւոր գրառումները։ Ահա թէ ինչո՛ւ անկումին ճշգրիտ թուականն ու պարագաները կը մնան բաց հարց։

Սովորաբար կը նշուի ճնշումներու զուգորդում մը՝ մարական ընդարձակումը արեւելքէն եւ քոչուոր ցեղերու ներխուժումները հիւսիսէն։ Հնագիտութիւնը կը հաստատէ, որ գէթ որոշ կեդրոններու մէջ վերջը բռնի եղած է. Կարմիր բլուրի Թէյշեբաինի բերդին պեղումները բացած են հրդեհի հետքերով աւերումի շերտ մը, իսկ այս բերդը ուշ շրջանի ամէնէն մեծ շինարարական ծրագիրներէն էր։ Սակայն պէտք է յիշել, որ մէկ բերդի աւերումը ամբողջ պետութեան անկումը չի բացատրեր։

Կայ նաեւ երկրորդ, ոչ ռազմական բացատրութիւն մը, որուն այսօր աւելի մեծ ուշադրութիւն կը դարձուի։ Ուրարտական իշխանութիւնը կը կռթնէր բերդերու, մթերանոցներու եւ վերաբաշխումի խիստ կեդրոնացած դրութեան վրայ։ Այսպիսի կառոյց մը զօրաւոր է այնքան ատեն, որ կեդրոնը կը գործէ, բայց արագ կը կորսնցնէ իր ոյժը, երբ կեդրոնը այլեւս չի հաւաքեր ու չի բաշխեր բերքը։ Ուստի «նուաճո՞ւմ, թէ՞ փլուզում» հարցումին առկայ վկայութիւնները վերջնական պատասխան չեն տար. ամէնէն զգուշաւոր ձեւակերպումն այն է, որ արտաքին ճնշումն ու ներքին դրութեան խոցելիութիւնը գործած են միասին։

Անվիճելի է, որ պետութիւնը վերացաւ, բայց իր կառուցածը մնաց։ Յաջորդ դարերուն Հայկական լեռնաշխարհը անցաւ մարական, ապա աքեմենեան տիրապետութեան տակ, իսկ միացեալ հայկական թագաւորութիւնը իր ամէնէն մեծ տարածումին պիտի հասնէր շատ աւելի ուշ՝ Տիգրան Մեծի օրով։

Ուրարտուէն դէպի Հայաստան

Ուրարտական պետութիւնը վերացաւ Ք.Ա. վեցերորդ դարու սկիզբը, բայց իր ստեղծած բնաշխարհը մնաց։ Ջրանցքները շարունակեցին հոսիլ, բերդաբլուրները կը մնային տեսանելի, իսկ ուրարտական արքաներու հիմնած բնակավայրերը յաճախ կ՚ապրէին իբրեւ գիւղեր ու քաղաքներ։ Էրեբունին հնչիւնական երկար փոփոխութիւններէ ետք իր անունը տուաւ Երեւանին, եւ քաղաքը պաշտօնապէս իր հիմնադրութիւնը կը թուագրէ Արգիշտիի Ք.Ա. 782-ի արձանագրութեամբ, որով Երեւանը Հռոմէն աւելի հին կ՚ըլլայ։

Հին հայկական աւանդութիւնը այս դարաշրջանին յիշողութիւնը պահած է առասպելի տեսքով։ Արա Գեղեցիկի եւ ասորեստանեան Շամիրամ թագուհիին պատմութիւնը, զոր կը վերապատմէ Մովսէս Խորենացի պատմիչը, Վանի մէջ կը տեղաւորէ մեծ շինարար թագուհի մը եւ անոր կը վերագրէ ջրանցքն ու ժայռի արձանագրութիւնները։ Այսօրուան գիտութիւնը այդ գործերը կը վերագրէ Մենուային, սակայն աւանդավէպը ցոյց կու տայ, որ այս յուշարձանները երբեք չդադրեցան բացատրուելէ ու նոր իմաստ ստանալէ։

Այսօրուան պատմաբաններուն համար Ուրարտուն կարեւոր է, որովհետեւ կու տայ Հայկական լեռնաշխարհի կազմակերպուած կեանքին առաջին մանրամասն գրաւոր ու հնագիտական պատկերը։ Անոր ուսումնասիրութիւնը նաեւ արժէքաւոր դաս մըն է վկայութեան մասին. արքայական արձանագրութիւնները, թշնամիին տարեգրութիւնները, պեղուած մթերանոցներն ու յետագայ աւանդավէպերը իւրաքանչիւրը պատմութեան մէկ մասը կը պատմէ, եւ միայն զանոնք միասին կարդալով կրնանք վերականգնել իրապէս պատահածը։