Րաֆֆի (Յակոբ Մելիք-Յակոբեան)

Վաղ տարիներ Պարսկաստանի մէջ

Յակոբ Մելիք-Յակոբեան ծնած է 1835-ին հայ հողատէր վաճառականներու բարեկեցիկ ընտանիքի մը մէջ։ Իր ծննդավայրը՝ Փայաջուկ, գիւղ մըն է հիւսիս-արեւմտեան Պարսկաստանի Սալմաստ գաւառին մէջ։ Մանկութիւնը անցաւ հայ, պարսիկ, քիւրտ եւ ասորի դրացիներու մէջ։ Ասիկա անոր տուաւ տարածաշրջանին մօտիկ ծանօթութիւնը, որ յետոյ իր վէպերը լեցուց անսովոր ճշգրիտ մանրամասնութիւններով։

Զինք ուսման ղրկեցին Թիֆլիս, ուր յաճախեց ռուսական երկրորդական վարժարանը, սակայն ընտանիքին դրամական դժուարութիւնները զինք ստիպեցին տուն դառնալ՝ առանց ուսումը աւարտելու։ Տարիներ շարունակ ան վարեց ընտանեկան գործը։ Կը շրջէր Պարսկահայքի, Վանի եւ դրացի գաւառներու մէջ ու կ՚արձանագրէր իր հանդիպած հայ գիւղացիներուն կենցաղը։

Այս ճամբորդութիւնները վճռական եղան։ Ժամանակի ուրիշ գրողներ հայերու մասին կը գրէին Թիֆլիսի կամ Կոստանդնուպոլսոյ հանգիստ միջավայրէն, իսկ Րաֆֆի իր աչքով տեսած էր լեռներու մէջ մեկուսացած համայնքներ, որոնք կ՚ապրէին առանց պաշտպանութեան ու կրթութեան։ Այդ վայրերուն յիշողութիւնն է, որ իր յետագայ գործերուն տուաւ վտանգի զգացումը։

Գրական ասպարէզ

Րաֆֆի սկսաւ տպագրուիլ 1860-էն՝ նախ ճամբորդական նօթերով, ապա գեղարուեստական արձակով։ Մեծ յաջողութիւնը եկաւ Թիֆլիսի «Մշակ» թերթին միջոցով, զոր կը խմբագրէր Գրիգոր Արծրունին։ Թերթը մաս առ մաս կը հրատարակէր իր վէպերը, եւ անոնց շնորհիւ Րաֆֆի ամբողջ Կովկասի մէջ ունեցաւ մեծ ու նուիրուած ընթերցողներ։ Քանի մը տարի ան ուսուցիչ ալ եղաւ Թաւրիզի եւ Ագուլիսի մէջ։

Թերթօնային հրատարակութիւնը իրեն կը յարմարէր։ Ան կը գրէր արագ, ընդարձակ բաժիններով, որոնք կ՚աւարտէին լարուած պահերով, կը հիւսէր զուգահեռ պատումներ եւ ընթերցողը ուժգնօրէն կը քաշէր պատմութեան մէջ։ Ընթերցողները անհամբեր կը սպասէին ամէն թիւի։ Քննադատները երբեմն կը դժգոհէին կառոյցին թուլութենէն, բայց ժողովրդական ազդեցութիւնը հսկայական էր. իրմէ առաջ ոչ մէկ հայ հեղինակ այդքան ընթերցողի հասած էր։

1879-ին ան վերջնականապէս հաստատուեցաւ Թիֆլիս եւ ամբողջովին նուիրուեցաւ գրականութեան։ Կեանքին վերջին տասնամեակին ան իրարու ետեւէ գրեց իր գլխաւոր երկերը՝ հակառակ տկար առողջութեան եւ մշտական դրամական նեղութեան։

Գլխաւոր երկեր

1878-ին լոյս տեսած «Ջալալէդդին»-ը եւ 1880-ին լոյս տեսած «Խենթը» կ՚անդրադառնան ռուս-թրքական պատերազմին եւ անոր մէջ յայտնուած հայ գիւղացիներուն տառապանքին։ «Խենթը» կը պատմէ Վարդանի մասին. դրացիները այս երիտասարդը յիմար կը սեպեն, որովհետեւ ան կը մերժէ ձեռնածալ նստիլ։ Այս վէպով ծնաւ հայ հերոսի նոր տիպար մը՝ հերոս, որ կը գործէ, փոխանակ ողբալու։

«Կայծեր»-ը, որ լոյս տեսաւ երկու հատորով 1883–1887-ին, իր մեծ գաղափարական վէպն է։ Ան կը հետեւի հայ երիտասարդներու սերունդի մը, որ անձնական ցաւէն կ՚անցնի կազմակերպուած քաղաքական պայքարի։ Վէպը ուղղակի ազդեցութիւն ունեցաւ 1880-ական եւ 1890-ական թուականներու հայ քաղաքական կուսակցութիւններու հիմնադիրներուն վրայ, եւ անոնք ատիկա բացայայտ կ՚ընդունէին։

Իր պատմավէպերը՝ 1882-ին հրատարակուած «Դաւիթ Բէկ»-ը եւ 1886-ին հրատարակուած «Սամուէլ»-ը, կը պատկերեն համապատասխանաբար Սիւնիքի տասնութերորդ դարու պայքարը եւ չորրորդ դարու Հայաստանը։ Մասնաւորաբար «Սամուէլ»-ը, ուր կը բախին ընտանեկան հաւատարմութիւնն ու ազգային պարտքը, կը նկատուի կառոյցով եւ կերպարներով իր ամէնէն կատարեալ գործը։

• «Ջալալէդդին», վէպ, 1878
• «Խենթը», վէպ, 1880
• «Դաւիթ Բէկ», պատմավէպ, 1882
• «Կայծեր», վէպ երկու հատորով, 1883–1887
• «Սամուէլ», պատմավէպ, 1886

Նիւթեր եւ ոճ

Րաֆֆիի կեդրոնական նիւթը ինքնապաշտպանութիւնն է եւ սեփական ուժերուն ապաւինիլը։ Իր վէպերը կը պնդեն, որ հայ համայնքները պիտի չպաշտպանեն ո՛չ օտար պետութիւնները, ո՛չ ալ աղօթքը։ Միակ իրատես պատասխաններն են կրթութիւնը, կազմակերպուածութիւնը եւ, հարկ եղած պարագային, ինքնապաշտպանութիւնը։ Այս պատգամը իր օրով վէճ յարուցեց. ոմանք զինք պաշտեցին, ուրիշներ՝ դատապարտեցին։

Ան կը գրէր արեւելահայերէնով, երբ արդի գրական լեզուն տակաւին կը կազմաւորուէր, եւ օգնեց, որ անոր արձակին բառապաշարը հաստատուի։ Իր ոճը նկարագրական է ու եռանդուն։ Բնանկարները, սովորութիւնները, տարազի եւ բարբառի մանրամասնութիւնները ընթերցողին կու տան գրեթէ ազգագրական պատկերը այն համայնքներուն, որոնք շուտով պիտի կործանէին։

Հայրենասիրութեան կողքին կայ սուր ընկերային քննադատութիւն։ Ան կը խարազանէր կաշառակեր հոգեւորականները, ագահ հողատէրերը, սնահաւատութիւնը եւ յատկապէս հայ կնոջ սահմանափակ կեանքը։ Կնոջ կրթութիւնը ան բազմիցս պաշտպանեց թէ՛ գեղարուեստական երկերուն, թէ՛ հրապարակագրութեան մէջ։

Վերջին տարիներ եւ ժառանգութիւն

Րաֆֆի մահացաւ Թիֆլիսի մէջ, 1888-ի Մայիս 6-ին, յիսուներեք տարեկանին՝ հիւանդութենէն ու գերաշխատանքէն հիւծած։ Իր յուղարկաւորութեան հսկայ բազմութիւն մը մասնակցեցաւ, եւ ան ամփոփուեցաւ Խոջիվանքի հայկական պանթէոնին մէջ։ Ետին ձգեց անաւարտ ձեռագիր մը եւ համեստ պայմաններու մէջ ապրող ընտանիք մը։

Իր վէպերը սերունդներ շարունակ մնացին ամէնէն շատ վաճառուող գիրքերուն շարքին եւ թարգմանուեցան ռուսերէնի, ֆրանսերէնի ու անգլերէնի։ Հայ յեղափոխական կազմակերպութիւնները զանոնք կը տարածէին իբրեւ նոր անդամներ հաւաքելու միջոց, իսկ «Խենթ»-ին Վարդանին պէս կերպարներ լեզուին մէջ դարձան սկզբունքային յամառութեան խորհրդանիշ։

Այսօրուան գրականագէտները զինք աւելի նրբօրէն կը կարդան։ Պատմողական ուժին կողքին անոնք կը նշեն նաեւ մելոտրաման եւ քաղաքական պարզեցումները։ Սակայն անվիճելի է, որ ան ստեղծեց հայկական պատմավէպը եւ տասնիններորդ դարու ընթերցողին տուաւ իր անցեալին ընդհանուր ու վառ պատկերը։