Մեսրոպ Մաշտոց եւ հայոց այբուբենը

Աշխարհը, որ զինք ձեւաւորեց

Մեսրոպ Մաշտոց ծնած է մօտ 361-ին, Տարոն նահանգի Հացեկաց գիւղը, համեստ ընտանիքի մը մէջ։ Յունական կրթութիւն ստացաւ, սորվեցաւ պարսկերէն ու ասորերէն եւ ծառայութեան մտաւ հայոց արքունի դիւանը, ուր փաստաթուղթերը այդ օտար լեզուներով կը գրուէին։ Այդ փորձառութիւնը զինք դրաւ ճիշդ այն տեղը, ուրկէ խնդիրը յստակ կ՚երեւէր. հայկական պետութեան գործերն ու հայ եկեղեցւոյ պաշտամունքը կը կատարուէին գիրերով, զորս սովորական հայը չէր կրնար կարդալ։

Քաղաքական կացութիւնը հարցը աւելի հրատապ կը դարձնէր։ 387-ին թագաւորութիւնը բաժնուեցաւ Հռոմէական ու Սասանեան կայսրութիւններուն միջեւ, իսկ 428-ին հայոց միապետութիւնն իսպառ վերացաւ։ Արեւմտեան բաժինին մէջ ուսումի լեզուն յունարէնն էր, արեւելեանին մէջ՝ պարսկերէնն ու ասորերէնը։ Երկու կայսրութիւններու միջեւ բաժնուած եւ ընդհանուր գրաւոր լեզու չունեցող ժողովուրդ մը կրնար կորսնցնել նոյնիսկ այն գիտակցութիւնը, թէ մէկ ժողովուրդ է։

Մօտ 392-ին Մաշտոց ձգեց արքունիքը, կրօնաւոր դարձաւ եւ քարոզելու գնաց Գողթն նահանգը։ Հոն ան նոյն դժուարութիւնը տեսաւ միւս կողմէն։ Գիւղացիներուն հետ կրնար հայերէն խօսիլ, բայց Սուրբ Գիրքէն ամէն ընթերցում պէտք էր բերնացի թարգմանել ասորերէն կամ յունարէն բնագիրէ մը, եւ իր սորվեցուցածէն ոչինչ կարելի էր գրի առնել, որ ժողովուրդը պահէր։ Ան եզրակացուց, որ առանց գիրքի քարոզը տեւական արդիւնք չի ձգեր։

Գիրերու ստեղծումը

Սահակ Պարթեւ կաթողիկոսին եւ Վռամշապուհ թագաւորին աջակցութեամբ Մաշտոց ձեռնարկեց ծրագրուած որոնումի մը։ Ան գնաց Եդեսիա, Ամիդ եւ Սամոսատ՝ ասորական ու յունական ուսումի կեդրոնները, ուր ուսումնասիրեց գրային համակարգեր եւ խորհրդակցեցաւ գիտուններու հետ։ Դանիէլ անունով եպիսկոպոսի մը վերագրուած աւելի հին տառաշարք մը փորձուեցաւ, բայց անբաւարար գտնուեցաւ, որովհետեւ չէր կրնար ներկայացնել հայերէնի բոլոր հնչիւնները։ Օտար այբուբեն մը բռնի յարմարցնելու փոխարէն՝ Մաշտոց վերլուծեց խօսուած լեզուն եւ անոր համար յատուկ նշաններ ստեղծեց։

Մօտ 405-ին աւարտած այբուբենը ունէր երեսունվեց տառ, եւ իւրաքանչիւր տառ կը ներկայացնէր հայերէնի մէկ առանձին հնչիւն։ Տասներկուերորդ դարուն աւելցան եւս երկու տառ՝ օ եւ ֆ։ Այդ պատճառով այբուբենը սովորաբար կը հաշուուի երեսունութ տառ, կամ երեսունինը, եթէ «եւ» կապագիրն ալ առանձին տառ նկատուի, ինչպէս կ՚ընէ բարեփոխուած ուղղագրութիւնը։ Համակարգը զարմանալիօրէն մօտ է հնչիւնականին. ասոր համար է, որ հայերէնի ուղղագրութիւնը դարերով կայուն մնաց, եւ դիւրին եղաւ գիրերը սորվեցնել։ Ուր հնչիւնները կը համապատասխանեն, տառերու կարգն ալ կը հետեւի յունական շարքին, ինչ որ ցոյց կու տայ խնամքով ու գիտակցաբար կատարուած աշխատանք, եւ ոչ պատահական յօրինում։

Ըստ աւանդութեան, նոր գիրերով գրուած առաջին նախադասութիւնը Առակաց գիրքին սկզբնատողն էր, ուր Սողոմոն կը խօսի իմաստութիւն եւ խրատ ճանչնալու մասին։ Տառերուն վերջնական գծագրական ձեւը տալը կը վերագրուի Սամոսատցի Հռոփանոս գեղագիրին։ Ապա Մաշտոց վերադարձաւ Հայաստան եւ անմիջապէս ձեռնարկեց ամէնէն կարեւոր գործին՝ ուսուցման։

• Երեսունվեց սկզբնական տառ. տասներկուերորդ դարուն դարձան երեսունութ, կամ երեսունինը՝ «եւ» կապագիրն ալ հաշուելով
• Հայերէնի իւրաքանչիւր հնչիւնին համար՝ մէկ առանձին նշան
• Ստեղծուած է մօտ 405-ին՝ արքունիքին եւ եկեղեցիին աջակցութեամբ
• Ըստ աւանդութեան, առաջին գրուած նախադասութիւնը Առակաց գիրքէն է

Դպրոցները եւ թարգմանութեան Ոսկեդարը

Մաշտոց եւ Սահակ Պարթեւ ամբողջ երկրին մէջ դպրոցներ բացին եւ իրենց ամէնէն կարող աշակերտները ղրկեցին Եդեսիա, Կոստանդնուպոլիս ու Աղեքսանդրիա՝ յունարէնն ու ասորերէնը կատարելագործելու։ Այս աշակերտները, որոնք յետոյ ծանօթ դարձան Սուրբ Թարգմանիչներ անունով, վերադարձան ձեռագիրներով ու հմտութիւններով։ Յաջորդող հինգերորդ դարը կը կոչուի հայ գրականութեան Ոսկեդար։ Անոր գլխաւոր նուաճումը Աստուածաշունչի հայերէն թարգմանութիւնն էր, այնքան խնամքով կատարուած, որ աւելի ուշ եւրոպացի գիտնականներ զայն մականուանեցին թարգմանութիւններու թագուհի։

Թարգմանութիւնը միայն Սուրբ Գիրքով չսահմանափակուեցաւ։ Սուրբ Թարգմանիչները հայերէնի վերածեցին աստուածաբանական երկեր, պատմութիւններ, փիլիսոփայական, քերականական եւ գիտական գործեր։ Քանի մը յունարէն ու ասորերէն երկ մեզի հասած է միայն անոր համար, որ անոնց հայերէն թարգմանութիւնը պահպանուեցաւ, երբ բնագիրը կորսուեցաւ։ Ասոր համար հինգերորդ դարու հայ մատենագրութիւնը արժէքաւոր աղբիւր է նաեւ հայագիտութենէն շատ հեռու գտնուող ուսումնասիրողներուն համար։

Ինքնուրոյն գրականութիւնը անմիջապէս յաջորդեց։ Մաշտոցի ուղղակի աշակերտը՝ Կորիւն, գրեց իր վարդապետին կենսագրութիւնը՝ հայ գրականութեան ամէնէն վաղ ինքնուրոյն երկը։ Եղիշէ նկարագրեց 450-ական թուականներու պատերազմները, իսկ Ագաթանգեղոս պատմեց թագաւորութեան դարձը։ Մէկ մարդկային կեանքի ընթացքին հայերէնը դարձաւ գրական լեզու՝ իր սեփական պատմագրութեամբ, աստուածաբանութեամբ եւ կենսագրութեամբ։ Մովսէս Խորենացիի հայոց պատմութիւնը կը պատկանի նոյն աւանդութեան, թէեւ անոր թուականը հայագիտութեան երկարատեւ վէճերէն մէկն է։ Երկը կը ներկայանայ իբրեւ Մաշտոցի հինգերորդ դարու աշակերտի մը գործ, մինչ Հայաստանէն դուրս գիտական զգալի հոսանք մը զայն կը դնէ ութերորդ դարուն՝ հիմնուելով անոր յիշատակած տեղանուններուն ու հաստատութիւններուն վրայ։

Յետագայ տարիները եւ մահը

Մաշտոցի աշխատանքը միայն հայերէնով չսահմանափակուեցաւ։ Հին աղբիւրները անոր կը վերագրեն նաեւ վրացերէնի եւ կովկասեան աղուաներէնի գիրերուն վրայ աշխատանք, որ կատարուած է դրացի երկիրներու մէջ իր առաքելական ճամբորդութիւններուն ընթացքին։ Գիտնականները կը վիճին, թէ որքա՛ն մեծ եղած է իր դերը իւրաքանչիւր պարագային, բայց այս վկայութիւնները ցոյց կու տան, որ իր ժամանակակիցները նշանները հնչիւններուն համապատասխանեցնելու իր մեթոտը կը նկատէին բան մը, որ կարելի էր կիրարկել մէկէ աւելի լեզուներու վրայ։

Ան ուսուցանեց մինչեւ իր մահը՝ 440-ին, իր բարեկամին ու գործակիցին՝ Սահակ Պարթեւի մահէն ընդամէնը քանի մը ամիս ետք։ Թաղուեցաւ Օշական, եւ իր շիրիմին վրայ կառուցուած եկեղեցին մինչեւ այսօր ուխտավայր է։ Հայ մանուկները աւանդաբար հոն կ՚այցելեն իրենց դպրոցական կեանքը սկսելու ատեն. այս սովորութիւնը այբուբենը ուղղակի կը կապէ կարդալ սորվելուն։

Հայ Եկեղեցին Մաշտոցը, Սահակը եւ անոնց աշակերտները կը յիշատակէ Սուրբ Թարգմանչաց տօնին, որ աշխարհի մէջ գիտուններու եւ գրողներու նուիրուած սակաւաթիւ կրօնական տօներէն մէկն է։ Հայաստանի մէջ այդ օրը նաեւ մշակութային տօն է, որ կը նշուի ընթերցումներով, գիրքի ցուցահանդէսներով եւ դպրոցական ձեռնարկներով։

Այբուբենը այսօր

Երեւանի Մատենադարանը՝ հին ձեռագիրներու ազգային պահոցը, կը պահէ աւելի քան տասնեօթը հազար ձեռագիր։ Անոնց մեծ մասը հայերէն է, մնացեալը՝ արաբերէն, պարսկերէն, յունարէն, ասորերէն եւ այլ լեզուներով. կան նաեւ հազարաւոր հատուածներ ու դիւանական փաստաթուղթեր։ Մատենադարանը ինքզինք կը նկատէ Մաշտոցի հիմնած դպրոցներուն ու գրչատուներուն աւանդութեան շարունակողը, եւ անոր հաւաքածոն ուսումնասիրողներուն կարելիութիւն կու տայ հետեւելու հայ գրչութեան զարգացումին՝ ամէնէն վաղ պահպանուած մագաղաթներէն մինչեւ տպագրութեան դարաշրջանը։

Արտաշաւան գիւղին վերեւ, բաց լեռնալանջի մը վրայ, Հայոց Այբուբենի Զբօսայգի կոչուած յուշահամալիրը կը ցուցադրէ բոլոր երեսունինը տառերը՝ քարէ կերտուած։ Ան կանգնեցուեցաւ 2005-ին՝ գիրերու ստեղծումին տասնվեց հարիւրամեակին առիթով։ Այցելուները տառերուն միջեւ կը քալեն ինչպէս կանգուն քարերու մէջէն, եւ այս պատկերը ճշմարտօրէն կ՚արտայայտէ, թէ հայերը ինչպէ՛ս կը նային այբուբենին. ոչ միայն իբրեւ գործիք, այլ իբրեւ ինքնին յուշարձան։

Այսօրուան աշակերտին համար գործնական դասը պարզ է։ Սեփական գրաւոր լեզուն կարելի կը դարձնէ օրէնք, հաւատք, բանաստեղծութիւն եւ յիշողութիւն արձանագրել՝ առանց ուրիշին գիրերէն կախեալ ըլլալու։ Ահա թէ ինչու 405-ի գիւտը կը յիշուի ոչ այնքան իբրեւ արհեստագիտական նուաճում, որքան իբրեւ այն պահը, երբ հայ մշակոյթը ձեռք բերաւ ինքզինք պահպանելու միջոցները։