Խենթը

Պատմական համապատկեր

1870-ական թուականները ճգնաժամի տասնամեակ մը եղան Օսմանեան կայսրութեան արեւելեան նահանգներու հայերուն համար։ Գիւղերը կրկնակի հարկ կը վճարէին, կը տառապէին զինեալ քիւրտ ցեղախումբերու յարձակումներէն, իսկ օրէնքի առջեւ անոնց վկայութիւնը գրեթէ կշիռ չունէր։ 1877-1878-ի ռուս-թրքական պատերազմը պաշտպանութեան ու բարենորոգումներու յոյսեր արթնցուց։ Անոր յաջորդած Պերլինի դաշնագիրը նոյնիսկ յօդուած մը ունէր, որ բարելաւումներ կը խոստանար, բայց այդ խոստումը երբեք չիրագործուեցաւ։

Րաֆֆի, իսկական անունով՝ Յակոբ Մելիք-Յակոբեան, ուսուցիչ ու լրագրող ըլլալով շատ շրջած էր այդ նահանգներուն մէջ։ Իր տեսածը զինք համոզեց, որ օտար պետութիւններուն ուղղուած կոչերը պիտի չփրկեն հայ գիւղացին։ Գիւղացիները իրենք պէտք է հոգային իրենց պաշտպանութիւնը, կրթութիւնն ու ինքնաբաւութիւնը։

«Խենթը» ծնաւ ճիշդ այս համոզումէն։ Վէպը լոյս տեսաւ 1880-ին, երբ Պերլինի կարգաւորումին պատճառած յուսախաբութիւնը տակաւին թարմ էր։ Զայն կարդացին նոյնքան իբրեւ քաղաքական յայտարարութիւն, որքան իբրեւ գեղարուեստական երկ։ Գիրքը ձեռքէ ձեռք անցաւ երիտասարդ հայերու մէջ, որոնք յետոյ պիտի հիմնէին 1880-1890-ական թուականներու քաղաքական կուսակցութիւնները։

Ստեղծագործութեան բովանդակութիւնը

Վարդան երիտասարդ մըն է, որ Հայկական բարձրաւանդակի գիւղերը կը շրջի՝ առեւտուր ընելով ու լուրեր տանելով։ Ան ուղղախօս է, տեղի իշխանաւորներուն առջեւ գլուխ չի ծռեր եւ կը պնդէ, թէ գիւղացիները կրնան իրենք զիրենք պաշտպանել։ Ասոր համար ալ զինք «Խենթ» կը կոչեն։ Վարդան կը սիրահարի Խաչօ երէցին աղջկան՝ Լալային։ Լալան տղու պէս մեծցուցած են՝ Ստեփանիկ անունով, որպէսզի ո՛չ քիւրտ Ֆաթահ պէկը, ո՛չ ալ Թովմաս էֆէնտի հարկահաւաքը իմանան, թէ տան մէջ ամուսնանալու տարիքի աղջիկ կայ։ Անոնց սէրը գիրքին յուզական կեդրոնն է։

Երբ ռուս-թրքական պատերազմը կը տարածուի, գիւղերը անպաշտպան կը մնան ասպատակութիւններու եւ վրէժխնդիր յարձակումներու առջեւ։ Րաֆֆի կը նկարագրէ աւերուած տուները, լեռնանցքներէն անցնող գաղթականները եւ այն համայնքներուն անօգնականութիւնը, որոնք ո՛չ զէնք ունին, ո՛չ ալ առաջնորդ։ Վարդան կը ջանայ դիմադրութիւն կազմակերպել եւ մարդիկը ապահով վայրեր փոխադրել, մինչ երեւելիները կը տատամսին ու կը բանակցին։

Երբ օսմանեան բանակը կը պաշարէ Պայազէտը, Վարդան կամաւոր կը ստանձնէ թշնամիին գիծերէն անցնիլ ու լուր հասցնել ռուս զօրավար Տէր-Ղուկասովին. քաղաքին փրկութիւնը կախեալ է իր յաջողութենէն։ Լալան գաղթականներու շարասիւնին հետ սահմանը կ՚անցնի ու կը հասնի Վաղարշապատ, ուր կը հիւանդանայ եւ կը մեռնի։ Երբ Վարդան վերջապէս կը հասնի Վաղարշապատ, կը գտնէ միայն անոր գերեզմանը։ Վէպը կ՚աւարտի հոն՝ Վարդանի տեսիլքով ապագայ Հայաստանի մը մասին. ազատ երկիր մը՝ ընտրովի խորհրդարանով ու կիներու հաւասար իրաւունքներով, ուր քաղաքները դարձեալ իրենց հայկական անունները կը կրեն։ Այդ օրէն ի վեր այս աւարտը կը կարդացուի կա՛մ իբրեւ մարգարէութիւն, կա՛մ իբրեւ բաղձանք։

Գլխաւոր կերպարները

Րաֆֆի իր կերպարներով կը բեմադրէ վէճ մը՝ թէ ինչպէ՛ս պէտք է վարուի վտանգուած համայնք մը։ Իւրաքանչիւր գլխաւոր կերպար տարբեր պատասխան մը կու տայ այս հարցին, եւ դէպքերը այդ պատասխանները փորձի կը դնեն։

Անոնց շուրջ կը շարժի գիւղացիներու, քահանաներու, վաճառականներու եւ զինուորներու մեծ բազմութիւն մը։ Ասիկա վէպին կու տայ համայնապատկերի լայնք մը, որ նորութիւն էր հայ գեղարուեստական արձակին մէջ։

• Վարդան. երիտասարդը, զոր խենթ կը կոչեն։ Սրատես է ու անհանգիստ, եւ ինք է, որ Պայազէտի պաշարումին ատեն թշնամիին գիծերէն կ՚անցնի լուրը հասցնելու։
• Լալա, զոր տղու պէս մեծցուցած են Ստեփանիկ անունով. մեղմ է, բայց աւելի քաջ, քան կարելի է սպասել իր գուրգուրուած դաստիարակութենէն։
• Խաչօ. Լալայի հայրը, գիւղին երէցը, որ կը կարծէ, թէ զիջումներով ու լուռ վճարումներով պիտի կրնայ ապահով պահել իր ընտանիքը։
• Թովմաս էֆէնտի. կաշառակեր հարկահաւաքը, որ կը շահի գիւղացիներուն վախէն։ Ան իշխանութեան հետ գործակցութեան մարմնացումն է։
• Սալման. Կոստանդնուպոլիսէն եկած ուսուցիչ ու քարոզիչ, որ գիւղէ գիւղ կը շրջի՝ վարժարաններ հիմնելու ջանքով։ Վարդանի հետ անոր վէճերուն միջոցով Րաֆֆի ռազմավարութեան հարցը բացէ ի բաց կը քննարկէ վէպին էջերուն վրայ։
• Մելիք-Մանսուր եւ Ֆաթահ պէկ. առաջինը աւազակի դիմակով զէնք մատակարարողն է, երկրորդը՝ քիւրտ առաջնորդը, որուն պահանջները մշտական սպառնալիք են Խաչոյի տան համար։

Նիւթեր եւ առանցքային գաղափարներ

Վէպին հիմնական գաղափարը այն է, որ վախցած համայնքի մը մէջ սթափ տեսողութիւնը խելագարութիւն կը թուի։ Վարդանը խենթ կը կոչեն, որովհետեւ ան բարձրաձայն կ՚ըսէ այն, ինչէն բոլորը ծածուկ կը վախնան։ Րաֆֆի այս հեգնանքով կը հարուածէ զիջելու սովորութիւնը։ Վէպին համոզումով՝ առանց նախապատրաստութեան համբերութիւնը իմաստութիւն չէ, այլ անձնատուութեան դանդաղ ձեւ մը։

Այս գաղափարին գործնական ծրագիրը ինքնավստահութիւնն ու ինքնաբաւութիւնն են։ Րաֆֆի կրկին ու կրկին ցոյց կու տայ, որ հեռաւոր կայսրութիւններուն՝ ըլլան անոնք ռուսական թէ եւրոպական, ուղղուած կոչերը միայն թղթեայ խոստումներ կը բերեն, պաշտպանութիւն՝ ո՛չ։ Իբրեւ միակ տեւական պատասխան՝ ան կ՚առաջարկէ կրթութիւնը, կազմակերպուածութիւնը եւ սեփական գիւղը պաշտպանելու պատրաստակամութիւնը։

Րաֆֆի կը քննէ նաեւ հայ ընկերութեան ներսի դասակարգային բաժանումները։ Վէպին հարուստ երեւելիներն ու հարկահաւաքները յաճախ աւելի մօտ են գիւղացին ճնշող պաշտօնեաներուն, քան՝ իրենք գիւղացիներուն։ Ներսէն եկող այսպիսի քննադատութիւնը հազուադէպ էր, եւ ասիկա այն պատճառներէն մէկն է, որոնց համար գիրքը մինչեւ այսօր վէճ կը յարուցէ։

Լեզուն եւ ոճը

Րաֆֆի կը գրէ մատչելի արեւելահայերէնով, Աբովեանի բացած ճամբով, բայց պատումը աւելի վարպետ ձեռքով կը վարէ։ Ան վստահօրէն կը տանի բազմաթիւ կերպարներ, քանի մը զուգահեռ գիծեր եւ երկար երկխօսութիւններ։ Բնանկարներու եւ գիւղական տուներու ներսի իր նկարագրութիւնները այնքան ճշգրիտ են, որ կրնան պատմական վկայութիւն նկատուիլ։

Ոճը բացայայտօրէն ռոմանթիք է. հերոսները ազնիւ են, չարագործները՝ ագահ, իսկ յուզական տեսարանները՝ բարձր շեշտով։ Րաֆֆի կը գրէր լայն ընթերցողը յուզելու համար, քննադատները գոհացնելու մասին չէր մտածեր, եւ մեծապէս յաջողեցաւ։ Իր վէպերը ձեռքէ ձեռք կ՚անցնէին եւ բարձրաձայն կը կարդացուէին գիւղերու ու վարժարաններու մէջ։

Ամէնէն յատկանշականը այն է, որ փաստարկը հիւսուած է գեղարուեստական պատումին մէջ։ Կերպարները երկար կը վիճին ռազմավարութեան մասին, եւ ամբողջ գլուխներ ըստ էութեան երկխօսական քաղաքական յօդուածներ են։ Ընթերցողը պէտք է գիտնայ, որ Րաֆֆի միայն չի պատմեր, այլ նաեւ կը համոզէ։ Ասոր համար ալ վէպը լաւ նիւթ է քննական ընթերցանութեան վարժուելու համար։

Ժառանգութիւնը եւ բեմադրումները

«Խենթը» անմիջական ու տեւական ազդեցութիւն ունեցաւ հայ քաղաքական մշակոյթին վրայ։ 1880-ականներու երիտասարդ ընթերցողները Վարդանը իրենց տիպար ընտրեցին, իսկ հայ քաղաքական կուսակցութիւններու հիմնադրութեան մասնակցած դէմքեր յետոյ վկայեցին, թէ Րաֆֆիի վէպերը կազմաւորած են զիրենք։ «Խենթ» բառն ալ հայերէնի մէջ հիացական երանգ ստացաւ. այդպէս կը կոչեն մէկը, որ խոհեմ ըլլալ կը մերժէ, բայց վերջը իրաւացի կ՚ելլէ։

Վէպը բազմիցս վերահրատարակուած է, թարգմանուած է ռուսերէնի, անգլերէնի եւ այլ լեզուներու, բեմ հանուած է եւ կը դասաւանդուի դպրոցներու մէջ։ Րաֆֆիի երկերու ժողովածուն մինչեւ այսօր ամէնէն շատ տուներու մէջ գտնուող հայերէն գիրքերէն է՝ թէ՛ Հայաստանի, թէ՛ սփիւռքի մէջ։

Այսօրուան ուսումնասիրողները վէպը կը կարդան քանի մը ձեւով՝ իբրեւ վաղ ազգայնական մանիֆեսթ, իբրեւ գաւառական հայ կեանքի արժէքաւոր ազգագրական վաւերագիր, եւ իբրեւ օրինակ, թէ ինչպէ՛ս գրականութիւնը կրնայ ձեւաւորել քաղաքականութիւնը։ Դասարանին մէջ երեք ընթերցումներն ալ կրնան արգասաւոր ըլլալ։