Պարույր Սևակ

1. Վաղ տարիները և կրթությունը

Պարույր Ղազարյանը ծնվել է 1924 թվականի հունվարի 24-ին Զանգակատունում, որն այն ժամանակ կոչվում էր Չանախչի։ Դա Արարատյան դաշտի գյուղ է՝ Երևանից հարավ։ Նա մեծացել է հողագործի ընտանիքում, և այդ կողմերի գյուղական բնությունն ու խոսքը ողջ կյանքում մնացին նրա պոեզիայի մեջ։

1940 թվականին նա ընդունվեց Երևանի պետական համալսարան՝ սովորելու հայոց լեզու և գրականություն։ Ավարտեց 1945 թվականին և շարունակեց գիտական աշխատանքը ասպիրանտուրայում։ Սևակ գրական ծածկանունը նրան տվեց խմբագիր Ռուբեն Զարյանը՝ ի հիշատակ 1915 թվականին սպանված բանաստեղծ Ռուբեն Սևակի։ Այդ անունն ի սկզբանե ցույց էր տալիս, թե ում է նա հավատարիմ գրականության մեջ։

1951-ից 1959 թվականներին նա սովորեց, ապա դասավանդեց Մոսկվայի Գորկու անվան գրականության ինստիտուտում։ Մոսկվայում նա ծանոթացավ ռուսական և թարգմանված համաշխարհային պոեզիային։ Այնտեղ նա տեսավ նաև, թե ինչպես 1953 թվականից հետո մշակույթի վրա վերահսկողությունը զգուշորեն թուլանում էր։ Երևան նա վերադարձավ շատ ավելի լայն պատկերացումով այն մասին, թե ինչի կարող է ձեռնամուխ լինել պոեզիան։

2. Գրական ուղին

Սևակն իր առաջին ժողովածուն հրատարակեց 1948 թվականին, իսկ հաջորդ տասնամյակում՝ ևս մի քանիսը։ Սակայն նրա հասուն ձայնը հնչեց 1950-ականների վերջին։ Այնուհետև նա գիտաշխատող էր, ապա բարձր պաշտոն զբաղեցրեց Երևանի Գրականության ինստիտուտում, իսկ 1966 թվականին ընտրվեց Հայաստանի գրողների միության վարչության քարտուղար։

Նա նաև եռանդուն թարգմանիչ ու քննադատ էր և ծավալուն գիտական ուսումնասիրություն գրեց տասնութերորդ դարի աշուղ Սայաթ-Նովայի մասին։ Իր քննադատական հոդվածներում նա պաշտպանում էր անկեղծությունն ու վարպետությունը և հանդես էր գալիս կաղապարային պաշտոնական ոտանավորի դեմ։ Նա խրախուսում էր այն երիտասարդ բանաստեղծներին, որոնք ուզում էին գրել իրենց անձնական փորձի մասին։

1960-ականներին նրա հեղինակությունը հասարակության մեջ անընդհատ աճում էր։ Նրա ընթերցումներին մեծ լսարան էր հավաքվում, գրքերն արագ սպառվում էին։ Նա դարձավ այն սակավաթիվ գրողներից մեկը, ում խոսքը կշիռ ուներ թե՛ մտավորականների, թե՛ լայն ընթերցողի համար։

3. Գլխավոր երկերը

Նրա գլխավոր նվաճումը 1959 թվականին լույս տեսած «Անլռելի զանգակատունը» պոեմն է։ Պոեմը կառուցված է Կոմիտասի կյանքի շուրջ։ Կոմիտասը քահանա և երաժշտագետ էր, որի գիտակցությունը խախտվեց ցեղասպանությունից հետո, և նրա պատմության միջոցով Սևակը խոսում է արևմտահայ կյանքի կործանման մասին։ Պոեմը լույս տեսավ չորս տասնամյակ անց և տարիներ առաջ, քան կթույլատրվեր ցեղասպանության հրապարակային ոգեկոչումը։ Ընթերցողներն այն ընդունեցին նույնքան որպես քաջության արարք, որքան որպես գրական երկ։

1969 թվականին լույս տեսած «Եղիցի լույս» ժողովածուն ամփոփում է նրա վերջին տասնամյակի բանաստեղծությունները։ Այն ցույց է տալիս, թե որքան լայն էր նրա ընդգրկումը՝ սիրային քնարերգություն, սուր էպիգրամներ, խոհեր գիտության և պատմության մասին, բանաստեղծություններ ընտանեկան առօրյայի մասին։ 1963 թվականի «Մարդը ափի մեջ» ժողովածուում հավաքված են մարդու պատասխանատվության և անհատի խղճի մասին նրա փիլիսոփայական բանաստեղծությունները։

Նա գրել է նաև «Եռաձայն պատարագ» պոեմը և բազմաթիվ կարճ բանաստեղծություններ, որոնք հաճախ են տեղ գտնում ընտրանիներում։ Սայաթ-Նովայի մասին նրա գիտական մենագրությունը, որը նա պաշտպանեց որպես դոկտորական ատենախոսություն, մինչ օրս հայ գրականագիտության հարգված աշխատություններից է։

• «Անլռելի զանգակատուն», Կոմիտասին նվիրված պոեմ, 1959
• «Մարդը ափի մեջ», բանաստեղծությունների ժողովածու, 1963
• «Եղիցի լույս», բանաստեղծությունների ժողովածու, 1969
• Գիտական մենագրություն Սայաթ-Նովա բանաստեղծի մասին
• Բազմաթիվ թարգմանություններ և քննադատական հոդվածներ

4. Թեմաներ և ոճ

Սևակը խղճի բանաստեղծ էր։ Նրա բանաստեղծությունները շարունակ վերադառնում են մի հարցի՝ ի՞նչ է մարդը պարտք ճշմարտությանը, մեռածներին և սեփական համոզմունքներին։ Ժամանակակից կյանքը, գիտությունն ու տեխնիկան նրա համար պոեզիայի նյութ էին, ոչ թե պոեզիայի տարածք ներխուժող օտար ուժ։ Նա չէր սիրում զարդարանքը և նախընտրում էր ուղղակի, փաստարկող խոսք։

Ձևի մեջ նա նորարար էր։ Խառնում էր ազատ ոտանավորն ու հանգավոր տները, գրում էր երկար, կուտակվող նախադասություններով և տողը կոտրում էր շեշտադրման համար։ Առօրյա խոսքը նրա մոտ կողք կողքի է կանգնում բարձր հռետորությանը։ Որոշ ժամանակակիցներ արդյունքն անհավասար էին համարում, բայց ընթերցողներին գրավում էր այն զգացողությունը, որ միտքը մտածում է բարձրաձայն՝ հենց էջի վրա։

Ցեղասպանության հիշողությունն անցնում է նրա ողջ ստեղծագործությամբ։ Սակայն նա այդ թեմային մոտենում էր առանձին կերպարների և կոնկրետ պատկերների միջոցով, ոչ թե ընդհանուր ողբով։ Այդ մոտեցումը թույլ տվեց նրան թեմայի մասին գրել այնպիսի լրջությամբ, որը վերացական խոսքը կբթացներ։

5. Մահը և ժառանգությունը

1971 թվականի հունիսի 17-ին Սևակը և նրա կինը՝ Նելլին, զոհվեցին ավտովթարից՝ հայրենի գյուղից Երևան վերադառնալիս։ Նա քառասունյոթ տարեկան էր։ Մահը հանկարծակի էր, իսկ Սևակը ազգի քննադատական ձայնն էր, ուստի շատերի մեջ լայն ու համառ կասկած ծագեց, թե դեպքին մասնակից են եղել անվտանգության ծառայությունները։ Միակ քննությունն անցկացրել են խորհրդային մարմինները, և այն դեպքն արձանագրել է որպես ճանապարհատրանսպորտային պատահար։ Այն արխիվները, որոնք կարող էին պարզել ճշմարտությունը, այդպես էլ չեն բացվել։ Սևակը թաղված է Զանգակատունում՝ հայրական տան այգում։

Գյուղի տունն այսօր Պարույր Սևակի տուն-թանգարանն է, իսկ գյուղը վերանվանվել է նրա պատվին։ Նրա անունով են կոչվում դպրոցներ, փողոցներ և գրական մրցանակ, իսկ նրա բանաստեղծությունները հայկական դպրոցներում պարտադիր ընթերցանության մաս են։

Սևակի մնայուն արժանիքն այն է, որ նա ասելի դարձրեց այն, ինչ մինչ այդ չէր ասվում։ «Անլռելի զանգակատունը» հենց այդ տարիներին գրելով՝ նա օգնեց, որ 1915 թվականի հիշողությունն անձնական վշտից դառնա հանրային մշակույթի մաս։ Շատերն այդ շրջադարձը համարում են այն մթնոլորտի մաս, որից ծնվեցին 1965 թվականի ոգեկոչումները և Ծիծեռնակաբերդի հուշահամալիրի կառուցումը։