Պարոյր Սեւակ

Վաղ տարիներ եւ ուսում

Պարոյր Ղազարեան ծնաւ 1924-ի Յունուար 24-ին Զանգակատունի մէջ։ Այն ատեն Չանախչի կոչուող այս գիւղը կը գտնուի Արարատեան դաշտին մէջ, Երեւանէն հարաւ։ Ան մեծցաւ երկրագործ ընտանիքի մը մէջ, եւ շրջանին գիւղական բնանկարն ու խօսուածքը ամբողջ կեանքին ընթացքին ներկայ մնացին իր բանաստեղծութեան մէջ։

1940-ին ան մտաւ Երեւանի պետական համալսարան՝ հայոց լեզու եւ գրականութիւն ուսանելու։ Աւարտեց 1945-ին եւ շարունակեց ասպիրանտական ուսումը։ Սեւակ գրչանունը իրեն տուաւ խմբագիր Ռուբէն Զարեան՝ ի յիշատակ Ռուբէն Սեւակ բանաստեղծին, որ սպաննուեցաւ 1915-ին։ Այդ անունը սկիզբէն իսկ ցոյց կու տար, թէ ո՛ւր էր իր գրական հաւատարմութիւնը։

1951-էն 1959 ան նախ ուսանեցաւ, ապա դասաւանդեց Մոսկուայի Կորքիի անուան գրականութեան հիմնարկին մէջ։ Մոսկուայի տարիներուն ան ծանօթացաւ ռուսական եւ թարգմանուած համաշխարհային բանաստեղծութեան, ինչպէս նաեւ տեսաւ 1953-էն ետք մշակութային հսկողութեան զգուշաւոր մեղմացումը։ Երեւան վերադարձաւ շատ աւելի լայն պատկերացումով այն մասին, թէ ինչի՛ կրնայ ձգտիլ քերթուածը։

Գրական ասպարէզ

Սեւակ իր առաջին ժողովածուն հրատարակեց 1948-ին, իսկ յաջորդ տասնամեակին՝ քանի մը ուրիշներ, բայց իր հասուն ձայնը գտաւ 1950-ականներու վերջաւորութեան։ Ապա աշխատեցաւ Երեւանի Գրականութեան հիմնարկին մէջ՝ նախ իբրեւ գիտաշխատող, յետոյ իբրեւ աւագ աշխատակից։ 1966-ին ընտրուեցաւ Հայաստանի Գրողներու Միութեան վարչութեան քարտուղարներէն մէկը։

Ան նաեւ գործօն թարգմանիչ ու քննադատ էր եւ ծաւալուն գիտական ուսումնասիրութիւն մը գրեց տասնութերորդ դարու աշուղ Սայաթ-Նովայի մասին։ Իր քննադատական յօդուածներուն մէջ ան կը պաշտպանէր անկեղծութիւնն ու վարպետութիւնը՝ ընդդէմ կաղապարային պաշտօնական ոտանաւորին։ Ան կը քաջալերէր այն երիտասարդ բանաստեղծները, որոնք կ՚ուզէին գրել իրենց անձնական ապրումներուն մասին։

1960-ականներուն իր հանրային հեղինակութիւնը անընդհատ աճեցաւ։ Իր ընթերցումներուն մեծ բազմութիւն կը հաւաքուէր, գիրքերը արագ կը սպառուէին, եւ ան դարձաւ այն սակաւաթիւ գրողներէն մէկը, որոնց խօսքը կշիռ ունէր թէ՛ մտաւորականութեան, թէ՛ լայն ընթերցող հասարակութեան համար։

Գլխաւոր երկեր

Անլռելի զանգակատունը, հրատարակուած 1959-ին, իր գլխաւոր նուաճումն է։ Քերթուածը կառուցուած է Կոմիտասի կեանքին շուրջ. քահանայ ու երաժշտագէտ Կոմիտասի միտքը խախտեցաւ ցեղասպանութենէն ետք։ Երգահանին պատմութեամբ Սեւակ կը խօսի արեւմտահայ կեանքին կործանումին մասին։ Քերթուածը լոյս տեսաւ ցեղասպանութենէն չորս տասնամեակ ետք եւ հանրային ոգեկոչումի արտօնուելէն տարիներ առաջ։ Զայն ընդունեցին իբրեւ քաջութեան արարք՝ նոյնքան, որքան գրական երկ։

Եղիցի լոյս ժողովածուն, լոյս տեսած 1969-ին, կը հաւաքէ իր վերջին տասնամեակի քերթուածները եւ ցոյց կու տայ անոր ընդգրկումը՝ սիրերգեր, սուր էպիգրամներ, խորհրդածութիւններ գիտութեան ու պատմութեան մասին եւ քերթուածներ առօրեայ ընտանեկան կեանքի մասին։ 1963-ին լոյս տեսած Մարդը ափի մէջ ժողովածուն կը միացնէ իր իմաստասիրական քերթուածները՝ մարդկային պատասխանատուութեան եւ անհատական խղճի մասին։

Ան գրեց նաեւ Եռաձայն պատարագ երկար քերթուածը եւ կարճ բանաստեղծութիւններու շարք մը, որոնք յաճախ կը զետեղուին ընտրանիներու մէջ։ Սայաթ-Նովայի մասին իր գիտական մենագրութիւնը, զոր պաշտպանեց իբրեւ դոկտորական աւարտաճառ, կը մնայ յարգուած նպաստ մը հայ գրականութեան պատմութեան։

• Անլռելի զանգակատուն, երկար քերթուած Կոմիտասի մասին, 1959
• Մարդը ափի մէջ, բանաստեղծական ժողովածու, 1963
• Եղիցի լոյս, բանաստեղծական ժողովածու, 1969
• Գիտական ուսումնասիրութիւն Սայաթ-Նովա բանաստեղծին մասին
• Բազմաթիւ թարգմանութիւններ եւ քննադատական յօդուածներ

Նիւթեր եւ ոճ

Սեւակ գրեց խղճի մասին։ Իր քերթուածները կը վերադառնան միեւնոյն հարցին. մարդ ի՛նչ կը պարտի ճշմարտութեան, մեռեալներուն եւ իր իսկ համոզումներուն։ Արդի կեանքը, գիտութիւնն ու արհեստագիտութիւնը ան կ՚ընդունէր իբրեւ բանաստեղծութեան նիւթ եւ զանոնք անոր խորթ ներխուժում չէր սեպեր։ Ան չէր սիրեր զարդարանքը եւ կը նախընտրէր ուղղակի, փաստարկող ձայն մը։

Ձեւի մէջ ան նորարար էր։ Ազատ ոտանաւորը կը խառնէր յանգաւոր տուներու հետ, կը գործածէր երկար, կուտակուող նախադասութիւններ, տողերը կը կոտրէր շեշտ դնելու համար եւ առօրեայ խօսքը կը դնէր բարձր ճարտասանութեան կողքին։ Ժամանակակիցներէն ոմանք արդիւնքը անհաւասար գտան, բայց ընթերցողները արձագանգեցին այն զգացումին, թէ էջին վրայ միտք մը բարձրաձայն կը մտածէ։

Ցեղասպանութեան յիշողութիւնը կ՚անցնի իր ամբողջ գործին ընդմէջէն, բայց ան այդ նիւթին կը մօտենար առանձին դէմքերու եւ որոշակի պատկերներու միջոցով, եւ ոչ թէ ընդհանուր ողբով։ Այս եղանակը իրեն թոյլ տուաւ նիւթին մասին գրել այնպիսի լրջութեամբ, որ վերացականութիւնը պիտի բթացնէր։

Մահ եւ ժառանգութիւն

1971-ի Յունիս 17-ին Սեւակ եւ իր կինը՝ Նելլին, մահացան ինքնաշարժի արկածի մը մէջ, երբ ծննդավայր գիւղէն կը վերադառնային Երեւան։ Ան քառասունեօթը տարեկան էր։ Կորուստին յանկարծակիութիւնը եւ իբրեւ քննադատ ազգային ձայն իր հեղինակութիւնը պատճառ դարձան լայն ու տեւական կասկածի մը, թէ ապահովութեան ծառայութիւնները մաս ունէին ատոր մէջ։ Միակ քննութիւնը խորհրդային էր, եւ ան արձանագրեց երթեւեկի արկած։ Այն դիւանները, որոնք կրնային լուծել հարցը, երբեք բացուած չեն։ Սեւակ թաղուեցաւ Զանգակատունի իր ընտանեկան տան պարտէզին մէջ։

Գիւղի տունն այսօր Պարոյր Սեւակի տուն-թանգարանն է, իսկ գիւղը վերանուանուեցաւ ի պատիւ իրեն։ Դպրոցներ, փողոցներ եւ գրական մրցանակ մը կը կրեն իր անունը, իսկ իր քերթուածները հայկական դասարաններու սովորական ընթերցանութիւնն են։

Իր մնայուն կարեւորութիւնը այն է, որ ան կարելի դարձուց խօսիլ այն մասին, որուն շուրջ կը լռէին։ Անլռելի զանգակատունը գրելով ճիշդ այդ ժամանակ՝ ան օգնեց, որ 1915-ի յիշատակը անձնական վիշտէն անցնի հանրային մշակոյթ։ Շատեր այս տեղաշարժը կը նկատեն այն մթնոլորտին մաս, որմէ ծնան 1965-ի ոգեկոչումները եւ Ծիծեռնակաբերդի յուշարձանին կառուցումը։