Լաւաշ
Լաւաշը ալիւրով, ջուրով ու աղով շինուած բարակ, կակուղ հաց մըն է։ Զայն կը թխեն թոնիրին՝ գետինը թաղուած կաւէ հնոցին տաք պատին, ուր հազիւ քանի մը երկվայրկեանի մէջ կը պատրաստուի։ Ան հայ տան ամէնօրեայ հացն է, բայց միեւնոյն ատեն ծիսական կեանք ալ ունի. զայն կը դնեն հարսին ու փեսային ուսերուն, թերթերը կը չորցնեն ձմեռուան համար, եւ լաւաշը կը ծառայէ իբրեւ ափսէ, փաթթոց ու գործիք։ ԵՈՒՆԵՍՔՕ 2014-ին հայկական աւանդութիւնը ընդգրկեց Մարդկութեան ոչ նիւթական մշակութային ժառանգութեան ներկայացուցչական ցանկին մէջ, իսկ 2016-ին նոյն անունով ցանկ մտաւ առանձին, բազմազգ տարր մը։
- Հեղինակ
- Armat-ի խմբագրական կազմ
- Թարմացուած է
- Ընթերցումի տեւողութիւն
- 6 վայրկեան ընթերցում
Համառօտ
Լաւաշը ցորենի ալիւրով, ջուրով ու աղով շինուած բարակ, անթթխմոր հաց մըն է։ Զայն կը թխեն թոնիրին՝ գետինը թաղուած կաւէ հնոցին ներսի պատին, եւ թխելը վայրկեանէ մը պակաս կը տեւէ։ Թարմ լաւաշը կակուղ է. զայն կը պատռեն, չեն կտրեր, եւ մէջը պանիր, կանաչեղէն ու խորոված կը փաթթեն։ Չորցուած ու իրարու վրայ դիզուած թերթերը կը դիմանան մինչեւ վեց ամիս, եւ քիչ մը ջուր ցանելով դարձեալ կը կակուղնան։ Այսպէս ընտանիք մը կրնար մէկ անգամ թխել ու ամբողջ ձմեռը լաւաշ ուտել։ Հացը ուտելէն անդին իմաստներ ալ ունի. ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի թղթածրարը կ՚արձանագրէ, օրինակ, հարսանեկան սովորութիւն մը, երբ լաւաշը կը դնեն նորապսակներուն ուսերուն՝ իբրեւ բարօրութեան մաղթանք։ ԵՈՒՆԵՍՔՕ հայկական աւանդութիւնը ցանկին մէջ առաւ 2014-ին, իսկ 2016-ին նոյն անունով առանձին, բազմազգ տարր մըն ալ ընդգրկեց՝ հինգ ուրիշ պետութեան ներկայացումով։ Երկու ընդգրկումներն ալ կենդանի աւանդութիւն մը կ՚արձանագրեն. հացին տէրը չեն որոշեր։
Հիմնական իրողութիւններ
- Կերակուրի տեսակը
- Բարակ, անթթխմոր հաց
- Բաղադրիչներ
- Ցորենի ալիւր, ջուր, աղ
- Աւանդական հնոցը
- Թոնիր՝ գետինը թաղուած կաւէ հնոց
- Թխելու տեւողութիւնը
- Վայրկեանէ մը պակաս
- Կը դիմանայ
- Չորցուած՝ մինչեւ վեց ամիս
- ԵՈՒՆԵՍՔՕ
- Ներկայացուցչական ցանկ, 2014, թիւ 00985
Կերակուրը մէկ հայեացքով
- Տարածուած բաղադրիչներ
- Ցորենի ալիւր, Ջուր, Աղ
- Աւանդական պատրաստումը
- Խմորը կը շաղեն, կը բաժնեն ու գրտնակով կը բանան, ապա կը ձգեն մինչեւ որ շատ բարականայ։ Թերթը ձուաձեւ բարձի մը վրայ կը փռեն ու կը սեղմեն թոնիրին տաք պատին, ուր քանի մը երկվայրկեանէն կը թխուի։ Զայն կը հանեն տակաւին կակուղ։
- Առիթներ
- Ամէնօրեայ սեղան, Հարսանիքներ, Աշնան թխում՝ ձմեռուան պաշարին համար
- Ծանօթ տարածքներ
- Հայաստանի Հանրապետութեան ամէն կողմը, Միջին Արեւելքի հայկական գաղութներ, Սփիւռքի տուներ, ուր սովորաբար կը գնեն, չեն թխեր
- Մատուցումի աւանդութիւն
- Ձեռքով կը պատռեն եւ մէջը պանիր, կանաչեղէն ու խորոված կը փաթթեն, կամ ուրիշ կերակուրներու տակ կը դնեն, որ անոնց հիւթը ծծէ։ Չորցած թերթերը կը դիզեն ու ետքը ջուրով կը կակուղցնեն։
Ի՞նչ է լաւաշը
Լաւաշը անթթխմոր հաց է եւ կը շինուի երեք բաղադրիչով՝ ցորենի ալիւր, ջուր ու աղ։ Զայն ուրիշ հացերէն զատողը խմորը չէ, այլ ձեւն ու հնոցը։ Խմորը կը շաղեն ու գնտիկներու կը բաժնեն։ Ամէն գնտիկ գրտնակով կը բացուի, ապա կը ձգուի այնքան, որ բարականայ ու լոյս անցընէ։ Թերթը կը փռեն ձուաձեւ բարձի մը վրայ ու կը զարնեն թոնիրին ներսի պատին։ Վայրկեանէ մը պակաս ժամանակի մէջ կը թխուի, եւ զայն դուրս կ՚առնեն տակաւին կակուղ։
Այսպէս կը ստացուի հաց մը, որ սովորական փռի հացէն շատ կը տարբերի։ Թարմ ատեն ճկուն է. զայն կը պատռեն, չեն կտրեր։ Չորցած թերթերը իրարու վրայ կը դիզուին ու ամիսներով կը դիմանան։ Վրան քիչ մը ջուր ցանես ու կտաւով ծածկես՝ դարձեալ կը կակուղնայ։ Ասոր համար է, որ ընտանիք մը կրնար մէկ անգամ թխել եւ ամբողջ ձմեռը լաւաշ ուտել։
Լաւաշ անունը մէկ որոշ հաց չի նշանակեր, այլ հացերու ամբողջ ընտանիք մը։ Թերթերուն երկարութիւնը, հաստութիւնն ու գոյնը գիւղէ գիւղ եւ թխողէ թխող կը փոխուին։ Տարածաշրջանին մէջ ալ նոյն անունը կու տան այնպիսի հացերու, որոնք հայ թխող մը միշտ իրենը պիտի չնկատէր։
Տեղը հայկական կենցաղին մէջ
ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի թղթածրարը լաւաշ թխելը կը ներկայացնէ իբրեւ ամբողջ տունը իրարու կապող աշխատանք։ Կը թխեն կիները, իսկ պզտիկ աղջիկները կը սորվին՝ անոնց օգնելով։ Այրերը կը շինեն հնոցներն ու այն բարձերը, որոնց վրայ խմորը կը ձգուի, եւ իրենց արհեստն ալ կը փոխանցեն յաջորդներուն։ Թխելու օրերը բնականաբար հաւաքական են. թոնիրը վառելէ ետք գործը արագ է, տաք ու անդադար։
Հացը ուտելէն անդին իմաստներ ալ ունի։ Ասոնցմէ ամէնէն յստակ արձանագրուածը նոյն թղթածրարին մէջ յիշուած հարսանեկան սովորութիւնն է. լաւաշը կը դնեն նորապսակներուն ուսերուն՝ իբրեւ բարեկեցութեան ու զաւակներու մաղթանք։ Սմիթսոնեան հաստատութեան ժողովրդական մշակոյթի փառատօնին հայկական ծրագիրը 2018-ին թոնիրն իսկ նկարագրեց իբրեւ աւանդական տան ամէնէն սրբազան տեղերէն մէկը։ Ան գետնափոր օճախ մըն էր տան կեդրոնը, եւ քանի մը գիւղի մէջ ամուսնութիւնը օրհնելու ատեն եկեղեցիին տեղը կը բռնէր։
Սփիւռքի այն գաղութներուն մէջ, ուր թոնիր չկայ, լաւաշը կը գնեն, չեն թխեր, եւ անոր ծիսական գործածութիւնը արհեստէն աւելի լաւ կը պահուի։ Այս բաժինին մէջ յաճախ կը հանդիպինք նոյն պատկերին. իմաստը աւելի դիւրաւ կը ճամբորդէ, քան ձեռքի հմտութիւնը։
Պատմութիւնը՝ ըստ աղբիւրներու
Պատմութեան մէջ ամէնէն հին ստուգելի տարրը թոնիրն է։ Այս տեսակ գետնափոր կաւէ հնոցները վաղուց ի վեր Հայկական լեռնաշխարհի եւ աւելի լայն տարածաշրջանի տուներուն սովորական մասն են։ Հացն ալ անբաժան է իր հնոցէն. ուղղահայեաց պատին զարնուած բարակ հացը ճիշդ այն է, ինչ որ այդպիսի հնոց մը կրնայ տալ։
Լաւաշը իբրեւ անուանուած աւանդութիւն գրի առնուած է վերջերս եւ պաշտօնական կազմակերպութիւններու կողմէ. հին արձանագրութիւններ չկան։ 2014-ին, Հայաստանի ներկայացումով, ԵՈՒՆԵՍՔՕ ներկայացուցչական ցանկին մէջ ընդգրկեց «Լաւաշը՝ աւանդական հացի պատրաստութիւնը, իմաստը եւ երեւոյթը իբրեւ մշակոյթի արտայայտութիւն Հայաստանի մէջ»։ 2016-ին նոյն կազմակերպութիւնը ցանկին մէջ առաւ «Բարակ հաց պատրաստելու եւ բաժնեկցելու մշակոյթը՝ լաւաշ, քաթրմա, ճուփքա, եուֆքա»։ Այս մէկը միասնաբար ներկայացուցին Ազրպէյճանը, Իրանը, Ղազախստանը, Ղրղզստանը եւ Թուրքիան։
Այս երկու ընդգրկումները պէտք է իրարու քով դնել, որովհետեւ յաճախ զատ-զատ կը մէջբերուին՝ իրարու հակառակ բաներ փաստելու համար։ Ոչ մէկը հացին սեփականութիւնը կը շնորհէ։ Իւրաքանչիւրը կ՚արձանագրէ որոշ գաղութներու մէջ ապրող աւանդութիւն մը։ Նոյն անունին երկու անգամ երեւիլը հակասութիւն չէ. ան ցոյց կու տայ, թէ այս հացը որքա՛ն լայն տարածքի մէջ կը պատրաստուի։
Բաղադրիչներ եւ պատրաստութիւն
Խմորը ալիւր է, ջուր ու աղ. զայն կը շաղեն, մինչեւ որ ողորկ դառնայ, ապա կը ձգեն որ հանգչի։ Կտորները նախ գրտնակով կը բացուին, ապա կը ձգուին՝ ձեռքերուն կռնակին վրայ կամ տախտակի վրայ։ Թերթը շատ կը բարականայ եւ գրտնակէն ետք եղածէն շատ աւելի կը լայննայ։ Զայն կը փոխադրեն ձուաձեւ բարձին վրայ, եւ բարձով ամուր կը սեղմեն թոնիրին պատին։
Մնացածը հնոցին գործն է։ Թոնիրը ուժեղ ու չոր տաքութիւն կը պահէ, եւ հացը քանի մը երկվայրկեանէն կ՚ուռի ու կը պնդանայ։ Թխողը աչքով կը դատէ, թէ պատրաստ է, եւ կեռ գործիքով կը հանէ։ Պահելու թերթերը կը դիզեն ու կը չորցնեն, ետքը ջուրով կը կակուղցնեն։
Տարածուած հայկական տարբերակին մէջ ընդհանրապէս թթխմոր չկայ, եւ շատ թխողներ այդ երեք բաղադրիչէն զատ բան չեն աւելցներ։ Կան նաեւ հարստացուած ու թթխմորով տարբերակներ։ Կազով կամ մետաղէ հնոցներն ալ այսօր լայն տարածում ունին. անոնց մէջ թխուած հացը անմիջապէս կը ճանչցուի իբրեւ լաւաշ, եւ զայն նուազ արժէքաւոր չեն սեպեր։
Առիթներ եւ աւանդութիւններ
Լաւաշը տօնական հաց չէ։ Ան սովորական օրերու հաց է, եւ իր կշիռը ճիշդ ատկէ կու գայ. միշտ սեղանին վրայ է, եւ հիւրին առաջին հրամցուածը ան է։ Իրեն յատուկ առիթի մը ամէնէն մօտ բանը աշնան թխումն է, երբ թերթերը մեծ քանակով կը թխեն ու ձմեռուան համար կը չորցնեն։
Անոր ծիսական դերերը կու գան ճիշդ այդ առօրեայ ըլլալէն։ Հարսանիքին ան կը խորհրդանշէ այն տունը, որուն կը միանայ զոյգը, իսկ սեղանին՝ հիւրասիրութիւնը։ Շատ ընտանիքներ կը պահեն հացը անհոգ տեղ մը չդնելու եւ չնետելու սովորութիւնը, եւ նոյն յարգանքը յատկապէս լաւաշին կը վերաբերի։
Տարածաշրջանային տարբերութիւններ
Հայաստանի մէջ տարբերութիւնները մեծ մասամբ չափի եւ ձեռքի աշխատանքի են։ Կարգ մը գիւղերու մէջ թերթերը մէկ մեթր երկար են, ուրիշ տեղեր՝ աւելի կարճ ու հաստ։ Խմորն ալ, եղած ալիւրին համեմատ, քիչ մը աւելի կակուղ կամ աւելի պինդ կ՚ըլլայ։
Աւելի լայն տարածաշրջանին մէջ լաւաշ կոչուած հացերը կը տարբերին հայկական շատ բարակ թերթէն մինչեւ աւելի հաստ, ծամելի հացեր, զորս կը ծալեն, չեն փաթթեր։ Միջին Արեւելքի հայկական գաղութներուն մէջ առեւտրական հացատուները լաւաշը բաւական միօրինակ դարձուցած են։
Կարգ մը շրջաններու մէջ նոյն թոնիրին մէջ նոյն օրը ուրիշ հացեր ալ կը թխեն։ Այդ պարագային լաւաշը առաջինը կը թխուի, որովհետեւ ամէնէն ուժեղ տաքութիւնը անոր պէտք է։
Կարեւոր թուականներ
2014
ԵՈՒՆԵՍՔՕ հայկական լաւաշի աւանդութիւնը կ՚ընդգրկէ Մարդկութեան ոչ նիւթական մշակութային ժառանգութեան ներկայացուցչական ցանկին մէջ՝ թիւ 00985։
2016
Նոյն անունով առանձին տարր մը ցանկ կը մտնէ՝ Ազրպէյճանի, Իրանի, Ղազախստանի, Ղրղզստանի եւ Թուրքիոյ ներկայացումով։
2018
Ուաշինկթընի մէջ, Սմիթսոնեան ժողովրդական մշակոյթի փառատօնին հայկական ծրագրին ընթացքին, լաւաշ թխելը կը ցուցադրուի հանրութեան։
Ինչո՞ւ կարեւոր է լաւաշը
Այս բաժինին մէջ լաւաշը ամէնէն յստակ օրինակն է այն կերակուրին, որ միաժամանակ արհեստագիտութիւն է եւ ընկերային կարգ։ Հացը կարելի չէ զատել թոնիրէն, իսկ թոնիրը՝ այն տունէն, որ զայն կը շինէ, կը վառէ ու անոր շուրջ կ՚աշխատի։ Ասոր համար է, որ ժառանգութեան ցանկը աւանդութիւն մը կ՚արձանագրէ, ոչ թէ արտադրանք մը։
Լաւաշը նաեւ կ՚օգնէ սրբագրելու այն միտքը, թէ կերակուր մը մէկ ժողովուրդի կը պատկանի։ Նոյն կազմակերպութիւնը նոյն հացին անունը երկու անգամ ցանկին մէջ առած է՝ վեց պետութիւններու գաղութներուն համար։ Ասիկա հայկական աւանդութիւնը չի նսեմացներ. ընդհակառակը, անոր ճիշդ տեղը ցոյց կու տայ՝ իբրեւ տարածաշրջանի ընդհանուր սննդամշակոյթին մէջ լաւ վաւերացուած աւանդութիւն մը։
Հետաքրքրական իրողութիւններ
- 01Խմորը կը ձգեն ձուաձեւ բարձի մը վրայ ու կը զարնեն հնոցին պատին. թերթը վայրկեանէ մը պակաս ժամանակի մէջ կը թխուի։
- 02Չորցած լաւաշը կը դիմանայ մինչեւ վեց ամիս, եւ քիչ մը ջուր ցանելով դարձեալ կը կակուղնայ։
- 03ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի թղթածրարը կ՚արձանագրէ հարսին ու փեսային ուսերուն լաւաշ դնելու սովորութիւնը՝ իբրեւ բարեկեցութեան մաղթանք։
- 04Նոյն հացին անունը ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի երկու տարբեր ընդգրկումներու մէջ կ՚երեւի՝ 2014-ին Հայաստանի, իսկ 2016-ին հինգ ուրիշ երկիրներու համար։
- 05Թղթածրարին համաձայն՝ կիները կը թխեն, իսկ այրերը կը շինեն հնոցներն ու բարձերը. երկուքն ալ իրենց հմտութիւնը կը փոխանցեն աշակերտներու։
Աղբիւրներ
- Lavash, the preparation, meaning and appearance of traditional bread as an expression of culture in Armenia — UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity, no. 00985, inscribed 2014 Այցելել աղբիւրինSubmitted by Armenia. The nomination file is the source for the tonir method, the six-month keeping and the wedding practice.
- Flatbread making and sharing culture: Lavash, Katyrma, Jupka, Yufka — UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity, no. 01181, inscribed 2016 Այցելել աղբիւրինA separate, multinational inscription submitted by Azerbaijan, Iran, Kazakhstan, Kyrgyzstan and Turkey — cited here because the same bread name is inscribed twice, for different communities.
- Levon Abrahamian and Nancy Sweezy (eds.). Armenian Folk Arts, Culture, and Identity — Indiana University Press, Bloomington, 2001 ISBN 9780253337047Hripsime Pikichian's chapter on festival and feast is the ethnographic source used across this section.
- Armenia: Creating Home — The Hearth — Smithsonian Folklife Festival, Center for Folklife and Cultural Heritage, 2018 Այցելել աղբիւրինThe 2018 Festival programme's description of the tonir, its dimensions and its place in the house.
Առնչուող յօդուածներ
Խորոված
Բաց կրակի ածուխներուն վրայ խորոված միս եւ անոր շուրջ կազմուող հաւաքը. ո՛վ կը վառէ կրակը, ո՛վ կը հսկէ անոր, եւ ինչո՛վ կը տարբերի ան մատաղի հաւաքական ճաշէն։
Տոլմա
Բրինձով, կանաչեղէնով ու յաճախ միսով լեցուած որթատունկի տերեւներ եւ պարպուած բանջարեղէն։ Տոլման ամբողջ տարածաշրջանին մէջ կը պատրաստուի, եւ ամէնէն պարզ օրինակներէն է, թէ ինչո՛ւ այս բաժինը կերակուրները մէկ տիրոջ չի վերագրեր։
Հարիսա
Ցորեն ու միս, որ ժամերով կը խառնեն, մինչեւ որ մէկ զանգուած դառնան։ Կերակուր մը, որ արձանագրուած է Պաղտատի տասներորդ դարու խոհարարական գիրքի մը մէջ, եւ որուն շուրջ ամէն Սեպտեմբեր կը յիշեն Մուսա լերան դիմադրութիւնը։