Անցնիլ բովանդակութեան
Հայկական խոհանոցԱնուշեղէն

Գաթա

Գաթան անուշ խմորեղէն է, որուն լեցոնը իր սեփական անունը ունի՝ խորիզ։ Խորիզը կարագին ու շաքարին հետ շփուած ալիւր է, որ թխուելու ատեն կը հալի ու խմորին կը միանայ։ Ասկէ անդին գրեթէ ամէն բան կը փոխուի։ Գաթան կրնայ սեղանի մը չափ լայն շրջան ըլլալ կամ ափի մէջ տեղաւորուող գլանիկ, կրնայ պարզ ըլլալ կամ խիտ նախշուած։ Կրնայ տօնական խմորեղէն ըլլալ, այցելութեան տարուող նուէր, կամ ալ պարզապէս կէսօրէ ետք սուրճին ընկերացող բան մը։ 2018 թուականին գաթան Սմիթսոնեան ժողովրդական մշակոյթի փառատօնի հայկական ծրագրին մէջ ցուցադրուած անուշեղէններէն մէկն էր։

Հեղինակ
Armat-ի խմբագրական կազմ
Թարմացուած է
Ընթերցումի տեւողութիւն
6 վայրկեան ընթերցում

Վերադարձ՝ Հայկական խոհանոց

Պատկերազարդում՝ Գաթա
Արհեստական բանականութեամբ ստեղծուած պատկերազարդում՝ Գաթա — երեւակայուած պատկեր է։

Համառօտ

Գաթան անուշ թխուածք է, որուն լեցոնը իր սեփական անունը ունի՝ խորիզ։ Խորիզը կակուղ կարագին ու շաքարին հետ շփուած ալիւր է, որ փշրանքի պէս կը մնայ եւ փուռին մէջ կը հալի ու խմորին կը միանայ։ Խմորը կարագով կը հարստացնեն, յաճախ ալ մածունով կամ թթուասերով։ Թխելէ առաջ երեսին ձու կը քսեն ու նախշ կը քաշեն. այս զարդարանքը նաեւ կ՚արգիլէ, որ երեսը ուռի։ Գաթան խոնաւ չէ, չոր է, ու ատոր համար երկար կը պահուի եւ ճամբու կը դիմանայ։ Ամբողջ, փաթթուած գաթա մը այցելութեան տարուող սովորական նուէրն է, իսկ վանքերու դռներուն քով ծախուող նախշուած շրջանները շատերու յիշողութեան մէջ գաթային իսկական դէմքն են։ Մնացեալը գրեթէ ամբողջովին կը փոխուի։ Գաթան կրնայ սեղանի մը չափ լայն ըլլալ կամ ափի մէջ տեղաւորուող գլանիկ մը։ Շատ ընտանիքներ իրենց սեփական նախշը ունին, իսկ ընկոյզով տարբերակը, որ կը պատրաստուի հարաւը եւ Իրանի հայերուն մօտ, յաճախ նազուկ կը կոչուի։

Հիմնական իրողութիւններ

Կերակուրի տեսակը
Անուշ թխուածք
Լեցոն
Խորիզ՝ կարագին ու շաքարին հետ շփուած ալիւր
Խմոր
Կարագով հարստացուած, յաճախ մածունով կամ թթուասերով
Ձեւեր
Մեծ նախշուած շրջաններ, պզտիկ գլանիկներ, հիւսուած բոքոններ
Զարդարանք
Թխելէ առաջ երեսին քաշուած կամ ծակծկուած նախշեր
Սովորաբար կ՚ուտուի
Թէյի կամ սուրճի հետ

Կերակուրը մէկ հայեացքով

Տարածուած բաղադրիչներ
Ալիւր, Կարագ, Շաքար, Մածուն կամ թթուասեր, Ձու՝ խմորին եւ երեսին համար, Ընկոյզ՝ որոշ տեղական տարբերակներու մէջ
Աւանդական պատրաստումը
Հարուստ խմորը կը բանան եւ վրան կը փռեն կամ ներսը կը գոցեն խորիզը՝ կարագին ու շաքարին հետ շփուած ալիւր։ Ապա զայն կը ծալեն կամ կը փակեն, կը տափակցնեն, երեսին ձու կը քսեն, նախշ կը քաշեն եւ կը թխեն մինչեւ մուգ ոսկեգոյն։
Առիթներ
Ընտանեկան այցելութիւններ եւ նուէրներ, Եկեղեցական տօն օրեր, Ամէնօրեայ թէյ եւ սուրճ
Ծանօթ տարածքներ
Գեղարդի ու Գառնիի շրջակայ գիւղերը՝ մեծ, զարդարուն շրջաններուն համար, Հարաւային Հայաստանը եւ Իրանի հայկական գաղութները՝ ընկոյզով տարբերակներուն համար, Սփիւռքի տուներ եւ փուռեր
Մատուցումի աւանդութիւն
Եռանկիւն կամ շերտ կը կտրուի եւ կը մատուցուի թէյի կամ սուրճի հետ։ Ամբողջ, փաթթուած գաթան այցելութեան սովորական նուէր է։

Ի՞նչ է գաթան

Գաթան երկու մասէ կը բաղկանայ։ Խմորը հարուստ է. մէջը կարագ կայ, շատ տուներու մէջ նաեւ մածուն կամ թթուասեր, երբեմն ալ ձու, եւ ան աւելի խմորեղէնի խմորի կը նմանի, քան հացի։ Լեցոնը՝ խորիզը, ալիւր է, որ կակուղցած կարագին ու շաքարին հետ կը շփեն, մինչեւ որ փշրանքի վերածուի։

Երկուքը երկու կերպով կը միացնեն. կա՛մ բացուած խմորին վրայ խորիզ կը փռեն ու կը ծալեն, կա՛մ որոշ քանակով խորիզ խմորին մէջ կը գոցեն ու ամբողջը կը տափակցնեն։ Յետոյ երեսին ձու կը քսեն, նախշ կը քաշեն եւ կը թխեն, մինչեւ որ մուգ ոսկեգոյն դառնայ։

Գաթան աւելի չոր է, քան խոնաւ, եւ ասիկա թերութիւն չէ։ Չորութեան շնորհիւ ան երկար կը դիմանայ ու կարելի է զայն հեռու տեղ տանիլ։ Անոր ընկերային երկու գլխաւոր դերերն ալ ատոր վրայ հիմնուած են։

Գաթան հայ կեանքին մէջ

Գաթան այն բանն է, որով սովորաբար հիւր կ՚երթան։ Ամբողջ, փաթթուած գաթա մը սովորական նուէր է, երբ տուն մը այցելութեան կ՚երթան, եւ զայն կտրելը այցելութեան մէկ մասն է։ Նոյն խմորեղէնը սեղանին վրայ կ՚ելլէ նաեւ, երբ հիւր կ՚ընդունին։

Գաթան միայն ընտանիքներու հետ չէ կապուած, այլ նաեւ որոշ վայրերու։ Վանքերու դռներուն քով եւ ճամբեզրի կրպակներուն մէջ ծախուող նախշուած շրջանները շատերու յիշողութեան մէջ գաթային իսկական դէմքն են։ Ճամբան գնուած, ինքնաշարժին մէջ կերուած, տուն բերուած՝ իբրեւ յիշատակ այն վայրին, ուր եղած ես։

Զարդարանքը աւելի կարեւոր է, քան կը թուի։ Շատ գիւղեր ու ընտանիքներ իրենց սեփական նախշը ունին, եւ երբ սեղանին վրայ քանի մը գաթա կայ, իւրաքանչիւրը ճիշդ իր նախշէն կը ճանչցուի։

Պատմութիւնը՝ ըստ աղբիւրներու

Գաթան հայկական խոհանոցին այն մասէն է, որ արդի շրջանին լաւ արձանագրուած է, իսկ անկէ առաջ՝ շատ քիչ։ Անոր ծագման համար թուական մը տալ կարելի չէ, եւ այս յօդուածը այդպիսի թուական մը չի հնարեր։

Աղբիւրները մանաւանդ կ՚արձանագրեն խմորեղէններու ընդհանուր շարքը։ Սոնիա Ուվեզեանի «Հայաստանի խոհանոցը», որ առաջին անգամ լոյս տեսաւ 1974 թուականին, հայկական խոհանոցի մասին անգլերէն առաջին լայնածաւալ գործն էր։ Ան գաղութէն դուրս ապրող ընթերցողին համար արձանագրեց այսպիսի խմորեղէններու սովորական ձեւերը։ Իրինա Պետրոսեանի եւ Տէյվիտ Անտըրվուտի «Հայկական սնունդ. իրողութիւն, յօրինուածք եւ բանահիւսութիւն» գիրքը, որ լոյս տեսաւ 2006 թուականին, քայլ մը եւս առաւ։ Ան զատեց հայկական կերակուրներու մասին աղբիւրներով հաստատուածը այն ամէնէն, որ պարզապէս բերնէ բերան կը կրկնուի։ Այս զատումը կարեւոր է գաթային պէս խմորեղէնի մը համար, որուն շուրջ այդքան անհիմն պատմութիւններ կը պտտին։

Հայ ժողովրդական մշակոյթի ազգագրական ուսումնասիրութիւնները, ներառեալ «Հայ ժողովրդական արուեստ, մշակոյթ եւ ինքնութիւն» ժողովածուին նիւթերը, այսպիսի թխուածքը առանձին կերակուր մը չեն նկատեր։ Անոնք զայն կը դնեն տան կենցաղին ու տօնացոյցի սովորութիւններուն մէջ, ուր որ կը պատկանի։

Բաղադրիչներ եւ պատրաստութիւն

Խմորը կը պատրաստեն ալիւրով, կարագով եւ թթու կաթնեղէնով, կարճ մը կը շաղեն ու կը հանգչեցնեն։ Խորիզը առանձին կը պատրաստեն՝ ալիւրը կակուղցած կարագին ու շաքարին հետ շփելով։ Ոմանք ալիւրը նախապէս կը բովեն, շատեր վանիլ կ՚աւելցնեն, իսկ հարաւը սովորաբար ընկոյզ ալ կը խառնեն։

Տարբերակները իրարմէ կը զատուին հաւաքելու պահուն։ Բարակ ու լայն գաթային համար խորիզը կը փռեն բացուած խմորին վրայ, կը գլանեն կամ կը ծալեն, ապա կը տափակցնեն։ Հաստ գաթան աւելի պզտիկ շրջանի մը մէջ շատ աւելի լեցոն կը պարունակէ։

Երեսին ձու կը քսեն, յետոյ նախշ կը քաշեն պատառաքաղով, դանակով կամ փորագրուած փայտէ կնիքով, եւ գաթան կը դնեն տաք փուռը։ Նախշը զարդարանք է, բայց միաժամանակ կ՚արգիլէ, որ երեսը ուռի։

Առիթներ եւ աւանդութիւններ

Գաթան տօնական խմորեղէն է, բայց ոչ մէկ տօնի յատուկ չէ։ Ան կ՚երեւի ընտանեկան հաւաքոյթներուն, տօն օրերուն, հիւրասիրութեան սեղանին, նաեւ սովորական կէսօրէ ետքերուն՝ սուրճին հետ։

Շատ ընտանիքներ գաթա կը թխեն եկեղեցական տօնացոյցի որոշ օրերուն, բայց սովորութիւնը մէկ կանոն չունի. ան տունէ տուն եւ շրջանէ շրջան կը տարբերի։ Գաթան յաճախ իբրեւ ընծայ եկեղեցի ալ կը տարուի կամ արարողութենէն ետք կը բաժնուի։

Սփիւռքի մէջ գաթան ամուր կը պահէ իր տեղը։ Պատճառներէն մէկը այն է, որ յատուկ գործիք չի պահանջեր։ Միւսը՝ որ ան այն բաներէն է, զորս տարեց ազգական մը կը սորվեցնէ՝ աչքիդ առջեւ պատրաստելով։

Տեղական տարբերակներ

Ամէնէն ծանօթ գաթաները մեծ, կլոր ու զարդարուն են։ Անոնք սերտօրէն կապուած են Գեղարդի ու Գառնիի շրջակայ գիւղերուն, ուր կը ծախուին այցելուներուն։

Ուրիշ տեղեր գաթան աւելի հաստ ու խիտ է, եւ լեցոնին բաժինը շատ աւելի մեծ է։ Կան նաեւ պզտիկ, առանձին գլանիկներ, ինչպէս նաեւ հիւսուած բոքոն, որ լայնքին կը կտրուի։

Որոշ շրջաններ խորիզին ընկոյզ կը խառնեն։ Հարաւը եւ Իրանի հայերուն մօտ այս ձեւով պատրաստուած գաթան յաճախ նազուկ կը կոչուի։ Ասիկա ուրիշ խմորեղէն է, թէ նոյնը՝ ուրիշ անունով, ընտանիքները տարբեր կերպով կը պատասխանեն, եւ հարցը փակելու կարիք չկայ։

Կարեւոր թուականներ

  1. 1974

    Լոյս կը տեսնէ Սոնիա Ուվեզեանի «Հայաստանի խոհանոցը»՝ հայկական խոհանոցի մասին անգլերէն առաջին լայնածաւալ գործը։

  2. 2006

    Իրինա Պետրոսեան եւ Տէյվիտ Անտըրվուտ կը հրատարակեն «Հայկական սնունդ. իրողութիւն, յօրինուածք եւ բանահիւսութիւն» գիրքը, որ կը զատէ հայկական կերակուրներու մասին աղբիւրներով հաստատուածը՝ բերնէ բերան կրկնուածէն։

  3. 2018

    Գաթան Սմիթսոնեան ժողովրդական մշակոյթի փառատօնի հայկական ծրագրին մէջ ցուցադրուած անուշեղէններէն մէկն է։

Ինչո՞ւ կարեւոր է գաթան

Այս բաժինին մէջ գաթան ամէնէն քիչ արձանագրուած պատմութիւնը ունի, բայց այսօրուան կեանքին մէջ անոր դերը ամէնէն յստակն է։ Հայ ընտանիքը գաթա կու տայ, կը ստանայ ու կը հիւրասիրէ, եւ ասիկա կարելի կ՚ըլլայ, որովհետեւ գաթան երկար կը պահուի։

Անոր բազմազանութիւնն ալ ուսանելի է։ Մէկ «ճիշդ» գաթա չկայ. ձեւը, հաստութիւնը, լեցոնին բաժինը եւ վերի նախշը գիւղէ գիւղ կը փոխուին։ Եթէ այս բաժինը մէկ տան գաթան իբրեւ իսկականը ներկայացնէր, աւանդութիւն մը չէր նկարագրեր, այլ՝ մէկ ընտանիք։

Հետաքրքրական իրողութիւններ

  • 01Լեցոնը իր սեփական անունը ունի՝ խորիզ. ալիւր, որ կարագին ու շաքարին հետ կը շփեն, մինչեւ որ փշրանքի վերածուի։
  • 02Շատ գիւղեր ու ընտանիքներ գաթային երեսին իրենց սեփական նախշը կը քաշեն, եւ որոշ գաթա մը ճիշդ իր նախշէն կը ճանչցուի։
  • 03Չափը կը տատանի սեղան մը ծածկող լայն շրջանէն մինչեւ ափի մէջ տեղաւորուող գլանիկ։
  • 04Նախշը միայն զարդարանք չէ. ան կ՚արգիլէ, որ գաթային երեսը փուռին մէջ ուռի։
  • 05Հարաւը եւ Իրանի հայերուն մօտ ընկոյզով պատրաստուող տարբերակը յաճախ նազուկ կը կոչուի։ Նոյն խմորեղէնն է ուրիշ անունով, թէ ոչ, ամէն ընտանիք իր պատասխանը ունի։

Աղբիւրներ

  • Armenia: Creating Home — Foodways — Smithsonian Folklife Festival, Center for Folklife and Cultural Heritage, 2018 Այցելել աղբիւրին
  • Sonia Uvezian. The Cuisine of Armenia — Siamanto Press ISBN 9780970971678Cited for preparation practice. First published by Harper & Row, New York, in 1974.
  • Irina Petrosian and David Underwood. Armenian Food: Fact, Fiction & Folklore — Yerkir Publishing, 2006 ISBN 9781411698659
  • Levon Abrahamian and Nancy Sweezy (eds.). Armenian Folk Arts, Culture, and Identity — Indiana University Press, Bloomington, 2001 ISBN 9780253337047
Հայկական խոհանոցԾիսական կերակուրներ

Ղափամա

Ամբողջ դդում մը՝ բրինձով, չիրով ու ընկոյզով լեցուած եւ այնպէս թխուած, որ սեղանին վրայ բացուի։ Տօնական կերակուր է, որուն բաղադրիչները յստակ ցոյց կու տան, որ ան արդի շրջանէն է։

5 վայրկեան ընթերցումԿարդալ յօդուածը
Հայկական խոհանոցՀաց

Լաւաշ

Կաւէ թոնիրի պատին թխուող բարակ հացը։ ԵՈՒՆԵՍՔՕ զայն իր ցանկին մէջ առաւ 2014-ին՝ հայկական կեանքին մէջ անոր պատրաստութեան, բաժնեկցութեան ու գործածութեան համար, իսկ 2016-ին նոյն անունը դարձեալ ցանկ մտաւ՝ այս անգամ հինգ ուրիշ երկրի համար։

6 վայրկեան ընթերցումԿարդալ յօդուածը
Հայկական խոհանոցՀիմնական կերակուրներ

Տոլմա

Բրինձով, կանաչեղէնով ու յաճախ միսով լեցուած որթատունկի տերեւներ եւ պարպուած բանջարեղէն։ Տոլման ամբողջ տարածաշրջանին մէջ կը պատրաստուի, եւ ամէնէն պարզ օրինակներէն է, թէ ինչո՛ւ այս բաժինը կերակուրները մէկ տիրոջ չի վերագրեր։

6 վայրկեան ընթերցումԿարդալ յօդուածը